این مقاله در زمستان سال 1395 در فصلنامه علمی اسناد بهارستان توسط مسعود کوهستانی نژاد منتشر شده است. در این بخش به خلاصه ای از مقاله که شامل مقدمه و سرفصل های آن است می پردازیم برای دسترسی به متن کامل مقاله به نسخه چاپی مقاله در کتابخانه مجلس شورای اسلامی مراجعه کنید.

چکیده مقاله: عصر انقلاب فرهنگی مشروطیت که از اواسط دوره ناصر الدین شاه با نهضت ترجمه آغاز شد و تا اوایل سلطنت رضا شاه ادامه یافت، در برگیرنده تحولات فرهنگی و هنری در ابعاد گوناگون است. کتاب، مدرسه، هنر، ادبیات، نمایش، موسیقی، سینما و دیگر فعالیت های فرهنگی و هنری در یک دوره زمانی نزدیک به نیم قرن، به بالندگی رسیده و تاثیر گسترده عمیقی بر دیگر ابعاد زندگانی فردی و اجتماعی ایرانیان باقی گذارد. در این روند بار سنگینی بر دوش مطابع و چاپخانه ها به عنوان یکی از مهم ترین زیر ساخت های انقلاب فرهنگی مشروطه قرار داشت. چاپ و نشر هزاران شماره از جراید و مجلات صدها عنوان کتاب و رساله، هزاران اعلان و بیانیه و جزوه باید در مطبعه هایی انجام می شد که حکایت آنان در دوره مورد بحث، حکایتی عجیب و شگفت انگیز است.
از جمله آنها دو مطبعه ای است که هر دو عنوان مطبعه مجلس را داشتند. نخستین آنها مطبعه روزنامه مجلس است که از محرم 1325 قمری /اسفند 1285 و با تغییر نام مطبعه خورشید آغاز به کار کرده و تا جمادی الثانی 1330 قمری/خرداد 1291 فعالیتش ادامه یافت. دیگری مطبعه مجلس شورای ملی است که آن نیز با تغییر نام مطبعه دولتی و با استفاده از ادوات آن در شوال 1339 قمری/تیر 1300 شمسی کار خود را شروع کرده و تا سال 1304 که نقطه انتهایی زمانی مقاله حاضر است به مهم ترین مطبعه و چاپخانه ایران تبدیل شده بود.
مقاله جاضر به بررسی وضعیت آن دو مطبعه پرداخته و در این چارچوب در خلال مقاله لاجرم اشارتی نیز به دو مطبعه دیگر (خورشید و دولتی) خواهد شد.

بررسی سابقه فعالیت مطبعه خورشید پیش از انقلاب مشروطه

روزگار مظفرالدین شاه در ایران به دلایل متعدد اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دوره بالندگی و اوج گیری انقلاب فرهنگی محسوب می شود. در این میان چاپ و نشر روزنامه و کتاب به عنوان یکی از مهم ترین فعالیت فرهنگی یک جامعه، گسترش فوق العاده ای یافت. مطابع کوچک و بزرگی در شهرهای رشت، تهران، کرمانشاه، اصفهان و حتی نقاط دورتری همچون بوشهر به کار افتاده و صدها شماره از جراید و ده ها عنوان کتاب و رساله در کمترین زمان چاپ و آماده انتشار می شد. تقریبا تمایم این مطابع خصوصی بوده و توسطه افراد مختلف و با انگیزه های گوناگونی تاسیس می شد. از جمله آنها مطبعه خورشید است.

در مورد مطبعه خورشید و سابقه فعالیت آن پیش از انقلاب مشروطه، اطلاع ما منحصر به چند اعلان و خبر کوتاه در این زمینه است. براسا اطلاع موجود در سال 1323 قمری/ 1284 شمسی، جریده ادب (به مدیریت ناظم الاسلام کرمانی) در این مطبعه به چاپ می رسیده است. اطلاع دیگری از وضعیت مطبعه خورشید در آن سال را می توان در خلال اعلان چاپ کتاب ژیل بلاس در تهران یافت. مندرجات اعلان مذکور، حاوی مشخصات فنی چاپ کتاب ژیل بلاس است که در واقع روایتی از امکانات چاپخانه آن کتاب یعنی مطبعه خورشید را به همراه دارد:
«بر مطالعه کنندگان، مکشوف و معلوم باد که ما در چند نمره قبل [جریده ادب] شرحی در خصوص طبع کتاب ژیل بلاس به حروف سربی و تصویر صور و مجالس آن به طرز و اسلوب جدید با دستگاه گراور نگاشتیم و مقصود از نگارش اولا استحضار خواطر آقایان عظام از طبع و نشر این کتاب و ثانیا تبشیر و تبریک از احداث و ایجاد این صنعت رفیع المنزلت در ایران بود. اینک هم محض مزید استحضار خواطر هم وطنان این جمله که در صفحه اول آن کتاب ثبت و محتوای یک دنیا فایده و نصیحت است. با یک صورت مجلس که متعلق به مطالب فوق است. تذکارا درج نمودیم. رجوع طالبین به مطبعه خورشید نمایند.»

کتابفروشی خورشید

از سویی دیگر در همان اوان، یک کتابفروشی با عنوان «کتابخانه خورشید» به مدیریت ندیم السطان در تهران فعالیت می کرد. در اعلان معرفی این کتابفروشی آمده است:
«این کتابخانه مدت هاست به همت و اقدام جناب مستطاب اجل آقای ندیم السلطان دام اقباله العالی دایر شده و مدیر محترم آن جناب عمده الاعیان آقا میرزا عبدالجواد از بستکان موسس معظم و از جوانان نجیب تربیت شده سالم و ملایم و خوش قریحه ممکلت است و بسیار با مردم با حسن سلوک رفتار می نماید و همه قسم کتابی هم در آنجا حاضر است. چه کتاب های قدیمه و چه رمان های جدیده و چه کتاب های کلاسیکی که به کار مدارس تهران و سایر بلدان می خورد مختصرا هر کس در داخله تهران با سایر مکالک ایران محتاج به کتابی باشد به خوبی می تواند به جناب آقا میرزا عبدالجواد رجوع نموده و با حن وجوه به مقصود خود کامیاب گردد.»

با توجه به اینکه در آن روزگار، رسم بر این بوده که مطابع، کتابفروشی های خاص خود را داشته و اغلب نام کتابفروشی و مطبعه یکی بوده است. لذا به نظر می رسد کتابفروشی مذکور و مطبعه خورشید هر دو دارای یک مدیریت بوده و کتابفروشی عملا کتاب هایی که در مطبعه چاپ می شده و نیز کتاب های مطابع دیگر را به فروش می رسانده است.

برای مشاهده و دسترسی به اسناد کتاب و مطبوعات از این لینک وارد سایت سند ایران شوید و اسناد مرتبط با کتاب و مطبوعات از دوره ناصر الدین شاه تا انقلاب اسلامی را ببینید.

آدرس و فهرست کتاب های منتشر شده در کتابفروشی خورشید

در اعلانی که در سال 1324 قمری از طرف کتابفروشی خورشید منتشر شد محل آن در خیابان ناصریه تهران(همان مکان مطبعه خورشید) ذکر شده و کتاب های ارائه شده در آن کتابفروشی به این ترتیب معرفی می شود:
«فهرست کتابخانه خورشید مشتمل است بر انواع اقسام کتب مدارس و تواریخ و رمان های ترجمه شده و غیره با قیمت هر یک مفصلا به طبع رسیده و از برای مدارس و تجار مجانا فرستاده می شود. از آن جمله است قواعد السجلیه چاپ در دو جلد، شرح الفیه به طرز سهل ساده مسمی به بدیعیه، مدارج القرائه در چهار جلد، دروس النحویه در سه جلد، خلاصه الصرف الاجرومیه، الاجویه الوفیه، منتخب التصریف، قبامع الصدمات صغیر، لسان العجم، فواید الصبیان، اشکال المیزان، شرح کبری، شرح تهذیب، المنطق به فارسی مسمی به لاهوتیه، لغت انجمن علمی و عربی به فارسی به خط سهل و ساده و تخمینا دارای پانزده هزار لغت در دو جلد. این کتاب ها را انجمنی که در سنه 1323 در مدرسه خان مروزی تاسیس شده است تالیف نموده و به توسط شرکت علمی در تحت طبع است. کتب فوق در کتابخانه خورشید که واقع است در خیابان ناصریه به قیمت مناسب به فروش می رسد.

آخرین فعالیت های مطبعه خورشید

در همان سال مطبعه نیز به فعالیت خود ادامه داده و از جمله کتب چاپ شده در آن، کتاب دختر فرعون بود در این رابطه در اعلانی که از سوی مدیریت جریده ادب صادر شده می خوانیم:
کتاب دختر فرعون از طبع خارج شده و محل فروش در مطبعه خورشید هر یک از مشترکین عظام بخواهند از فراش های اداره [جریده ادب] مطالبه نمایند، به ایشان خواهد رسید.
اما مشکل اصلی برای مطبعه و کتابفروشی خورشید و هنگامی روی داد که در طلوع نظام مشروطیت در ایران جریده ادب جای خود را به روزنامه ندای وطن داده و مجد الاسلام کرمانی که در هنکام مدیریت جریده ادب ارتباط کاملا موثری با مطبعه مذکور داشته، ارتباط ندای وطن [به مدیریت خودش] با آن مطبعه را قطع کرده و مطبعه جدید را با عنوان مطبعه شرقی مسئول چاپ روزنامه ندای وطن کرد و حتی برخی از کتاب هایی را که قبل از آن در مطبعه خورشید به چاپ رسانده بود بار دیگر در مطبعه شرقی چاپ کرد.
به نظر می رسد با اتخاذ چنین سیاستی از سوی مجد الاسلام، مطبعه و کتابفروشی خورشید دچار بحران جدی شد. شاید اعلان های ذیل را بتوان به عنوان آخرین فعالیت های مطبعه مذکور با عنوان خورشید قلمداد کرد. در یکی از آن اعلان ها در خصوص چاپ و انتشار کتاب فتح اندلس می خوانیم:
«کتاب مستطاب فتح اندلس ترجمه و تالیف جناب جلالتماب اجل آقای میرزا ابراهیم خان منشی اول سفارت سنیه دولت بهیه فرانسه که از حلقه های تاریخ اسلام و مشتمل بر اصول فلسفه، تاریخ و تشریح و توضیح جهت محو و اضمحلال حکومت اندلس در طی روایتی شیرین و تاریخی نمکین چندی است به حلیه طبع آراسته و در مطبعه خورشید و سایر کتابخانه ها موجود است.
و در شوال 1324 قمری:
کتاب شرح حالات هانری سوم به طرزی مطلوب و وضعی مرغوب در مطبعه خورشید به طبع رسیده و در همان جا به قیمت مناسب به فروش می رسد. طالبین رجوع فرمایند، کامیاب خواهند شد.
و در ذی القعده 1324 قمری:
اعلان کتاب تربیت البنات که در صرفه جویی معیشت و وضع خانه داری است. با صوری مطبوع و طرزی مرغوب در مطبعه خورشید به فروش می رسید قیمت شش هزار دینار است.»

برای شنیدن پادکست انقلاب مشروطیت از این لینک وارد شوید.

معرفی محل مطبعه روزنامه مجلس در سال های 1325 و 1326 قمری

در همان زمان که کتاب شرح حالات هانری سوم در مطبعه خورشید چاپ و در کتابفروشی خورشید به فروش می رسید، (شوال 1324 قمری) مرکز فروش روزنامه مجلس در تهران، کتابفروشی معینیه بود کتابفروشی که در آن همانند دیگر موارد مشابه در تهران آن روزگار علاوه بر کتاب جراید نیز فروخته می شد.
«اعلان! روزنامه مجلس در کتابخانه معینیه به فروش می رسید و اشخاصی که طالب اشتراک هستند می توانند آدرس خود را به کتابخانه مزبور بدهند که به اداره [روزنامه مجلس] برساند. در این کتابخانه همه قسم کتب علمی و رمان ها و روزنامه های مرغوب و اقسام کتاب های کلاسیک موجود است و به قیمت های ارزان به فروش می رسد.

نکته بسیار جالبی که در اعلان مذکور وجود دارد این است که دفتر روزنامه مجلس در اوایل شروع به کار خود به احتمال قریب به یقین در منزل شخصی مدیر آن روزنامه (میرزا محمد صادق طباطبائی) قرار داشته و به همین لحاظ اشتراک آن با واسطه کتابخانه معینیه به عمل می آمده است.

اقبال مردم به مجلس شورای ملی و مذاکرات نمایندگان، زمینه مساعدی را برای گسترش فعالیت روزنامه مجلس فراهم ساخت؛ به نحوی که مدیر آن روزنامه همانند برخی دیگر از مدیران جراید در آن زمان درصدد خرید مطبعه ای خاص برای روزنامه خود برآمد و چه موردی بهتر از مطبعه خورشید که در بهترین مکان فرهنگی آن روزگار تهران قرار گرفته بود. بدین ترتیب در روزهای پایانی سال 1324 قمری انتقال مطبعه به مدیریت روزنامه مجلس (میرزا محمد صادق طباطبائی) انجام شده و در آغاز سال 1325 قمری/اوایل اسفند 1285 مطبعه خورشید به نام مطبعه مجلس، تغییر نام و محل داد. در اعلانی که به مین مناسبت منتشر شد آمده است:
«اخطار! این ایام به ملاحظه اینکه اداره مطبعه خورشید را از خیابان ناصریه به خیابان لاله زار حمل و نقل نموده و اسم مطبعه خورشید مبدل به مطبعه مجلس نمودیم، چند نمره [روزنامه مجلس] از موقع [چاپ] خودش تعویق افتاد.ان شاءالله از این به بعد که کار اداره [روزنامه مجلس] مرتب شد، تلافی مافات را خواهیم نمود.»

توقف انتشار روزنامه مجلس

انتقال مطبعه، تاثیری در ادامه فعالیت کتابفروشی خورشید نگذاشته و کتاب فروشی مذکور کماکان در همان مکان و با همان عنوان ادامه یافت. هنوز چند هفته ای از انتقال مطبعه خورشید به نام مطبعه مجلس نیز همچون دیگر جراید تهران، چند روزی متوقف شد. روایت آن را اززبان مدیر مطبعه روزنامه مجلس بخوانید:
«در این هفته اتفاقی ناگوار و واقعه غیر مترقب روی داد که ظهور آن اعداد[شماره های] حاضر جریده مجلس را قهرا به تعویق انداخت و ما در نزد مشترکین عظام شرمنده نمود. ملخص این ماجرا آنکه جناب اعتمادالسطلنه برخلاف قراردادی که در محضر وزارت جلیله علوم و معارف داده شده بود شخصا به مطبعه شرقی تشریف برده و به آقا سید محمد که از کارگزاران مشاین مطبعه بوده است. طرف شده بدون اینکه ایادی به مشارالیه وارد باشد، نسبت به مشارالیه بدوا و لسانا بی احترامی کرده بودند. این مسئله باعث شورش و هیجان کلیه اجزای مطابع شده و تمام مطبعه ها را تعطیل نمودند. مسئله شکایت از مدیر انطباعات بالاخره منجر به شکایت از روسای مطابع اقدامات نموده و به زحمت زیاد کارگران را اقناع کردند که بر مشاغل خود رجوع بشود و کارها را تعطیل نکنند از طرف وزارت علوم و روسای مطبعه ها هم تا روز پنجشنبه ترتیبی در کار آنها مقرر شود. عجالتا قانع شده و شروع به کار کرده اند تا چه شود.»

فعالیت های جانبی مطبعه مجلس

البته این واقع در روزهایی است که در محل مطبعه مجلس و اداره روزنامه مجلس علاوه بر کارهای مطبوعاتی و چاپ فروش عطر گل سرخ نیز وجود داشت. در اعلانی پیرامون این موضوع می خوانیم:
«اعلان! محل فروش عطر گل سرخ که کیفیت آن در بعضی تصنیفات شیخ ابوعلی درج است. تهران، خیابان لاله زار، اداره مبارکه روزنامه مجلس، تیمچه حاجب الدوله، مغازه مشهدی علی اکبر آقا، کتابخانه معارف، مغازه نوشهور، دواخانه پاپازیان.»

در همین راستا به عنوان نمونه می توان به اعلانی اشاره کرد که در ربیع الثانی سال 1326 قمری صادر شده و مفاد آن تایید کننده ارتباط مورد بحث بین مطبعه مجلس روزنامه مجلس است. در این اعلان آمده است:
«مرکب برای طبع و چاپ حروفی اداره [روزنامه مجلس] از خارج خواسته و چندی است وارد شده است. بعد از امتحان به تجربه معلوم شد که این مرکب بسیار ممتاز است. به عموم ارباب مطابع اعلان می شود، به قیمت خیلی مناسب مرکب بسیار خوب در اداره روزنامه مجلس برای فروش موجود است. هر کس طالب باشد، رجوع نماید و بعد از امتحان و تحقیق، صدق این ادعا معلوم خواهد شد.»

برای دسترسی به اسناد مجلس شورای ملی به این لینک از سایت سند ایران مراجعه کنید

چاپ قوانین و مصوبات مجلس شورای ملی در مطبعه مجلس

اما یکی از مهمترین دلایلی که می توان با استناد به آن، فقدان یک مطبعه مخصوص مجلس شورای ملی در دوره های اول تا سوم را اثبات کرد، موضوع چاپ و انتشار قوانین صادر شده از مجلس شورای ملی است. طبعا اگر مجلس شورای ملی دارای یک مطبعه اختصاصی بود در درجه نخست قوانین و مصوبات خود را از طریق آن مطبعه تکثیر می نمود و در اختیار عموم قرار می داد. هم چنان که از دوره چهارم مجلس شورای ملی به بعد این کار توسط مطبعه اختصاصی مجلس شورای ملی انجام گرفت اما در سال های قبل از آن این امر یعنی چاپ و و انتشار قوانین و مطبوعات مجلس توسط مطابع مختلفی انجام می شد. این موضوع به ویژه در دوره اول مجلس شورای ملی هنگامی که مطبعه روزنامه مجلس در لاله زار فعال بوده کاملا مرسوم بوده است. که در ادامه مروزی بر چند نمونه از چاپ و انتشار قوانین و مصوبات مجلس در دوره اول خواهیم داشت.

چاپ اعلامیه تصویب و امضای متمم قانون اساسی در مطبعه مجلس

پس از تصویب و امضای متمم قانون اساسی توسط محمد علی شاه در شعبان 1325 قمری، متن آن جهت اطلاع رسانی به مردم چاپ و منتشر شد. در این رابطه اعلانی از سوی مجلس شورای ملی صادر شده و در آن توضیح داده شد:
«چون [متمم] قانون اساسی به اتمام رسیده و به صحه همایونی-خلدالله ملکه- موشح گشته و به گراور و طبع رفته است. انحصار فروش آن مختص به دفتر مجلس شورای ملی است که لزوما اعلان می شود که هر نسخه از آن که بدون مهر دفتر به فروش رفته باشد و در دست احدی دیده شود ضبط خواهد شد»

همانگونه که مشاهده می شود در اعلان مجلس شورای ملی هیچ گونه اشاره ای به چاپ متن متمم قانون اساسی در مطبعه ای به اسم مطبعه مجلس نشده و حتی فروش آن هم به دفتر مجلس شورا منحصر شده است. در حالی که در همان ایام در کتابفروشی مطبعه روزنامه مجلس کتاب های گوناگونی به فروش می رسید…

چاپ و فروش کتاب درمطبعه روزنامه مجلس

مطبعه مجلس علاوه بر چاپ آن روزنامه، چاپ کتاب را نیز در دستور کار خود داشت.از جمله کتاب های مذکور باید به رساله اصول تمدن نوشته میرزا ملکم خان ناظم الدوله یکی از سرجنبانان فراماسونری در ایران اشاره کرد . این کتاب در جمادی الثانی و یا اوایل رجب سال 1325 قمری چاپ و منتشر شد و در صفحه عنوان آن آمده است:
«رساله اصول تمدن پرنس میرزا ملکم خان ناظم الدوله، به اقدام هاشم ربیع زاده حق چاپ محفوظ است.
تهران خیابان لاله زار در مطبعه مجلس به طبع رسید.»
در تقریظی که در همان روزها بر کتاب مذکور نوشته شد، توضیح بیشتری در مورد متن آن ارائه می شود. در آن تقریظ می خوانیم:
«ستایش از علم و دانش و خدمات و خون خواهی و سایر صفات حسنه جناب پرنس ملکم خان ناظم الدوله، در امروز از قبیل تکرار مکررات و توضیح واضحات است. حتی پیرزن های ایران و دهاتیان می دانند که ایران را ترقی حاصل نشد و ایرانیان را خواب مبدل به بیداری نگردید. مگر به واسطه مقالات و رسائل و جراید این مرد بزرگوار که نامش تا ابد به بزرگی برده خواهد شد. ملکم سرمنشا همه افتخارات است و نوشتجات ناجی از ضلال،شیرینی کلامش بازار گلستان و سعدی را شکست و سحر کلماتش با معجزه پهلو شد. مضامینش مردگان را روح بخشید. اثر مقالاتش از اثر کلمات منتسکیو و ولتر و ژان ژاک روسو گذشت. ایرانیان را شهد سخنانش چنان در مذاق شیرین نمود که قیمت اوراقش را با جان موازنه می کردند و هدیه رسائلش را نقد روان می دانستند و هر کس قطعه ای از آن زواهر جواهر داشت، چون گوهر در زوایا مستور می نمود. تا آنکه جناب آقای میرزا هاشم ربیع زاده که از جوانان غیور وطن خواه است، دامان همت بر کمر زده و آن لئالی شاهوار را که چون بنات النعش متفرق بود با زحمات و مصارف زیاد مرتب نموده کتابی ساخت مفصل مشتمل بر دو جلد. جلد اولش که تازگی از طبع بیرون آمده مشتمل است بر دویست و شصت صفحه به اسلوبی مرغوب و طرزی نهایت مطلوب و عکس جناب پرنس را نیز ضمیمه نمود . اینک بشارت می دهیم که این کتاب مستطاب برای فروش حاضر است و در کتابخانه های تهران موجود مخصوصا در کتابخانه تربیت.»

آیا در جمادی الثانی 1325 قمری که جریان علما و روحانیون در مجلس به شدت به مسائل پیرامونی در جامعه حساس بوده و به ویژه شیخ فضل الله نوری در تهران قدرت فائقه ای را داشت (. حتی در ادوار بعد نیز) یک مطبعه دولتی و یا وابسته به مجلس می توانست کتابی را از ملکم خان که لیدر و رهبر جریان فراماسونری در ایران آن روزگار بود، چاپ و منتشر کند؟ مسلما خیر!
اعلان دیگری که در ربیع الاول سال 1326 قمری منتشر شد، حاکی از فروش چند عنوان دیگر کتاب در کتابفروشی مطبعه روزنامه مجلس است. در این اعلان آماده است.
«هفته قبل، خدمت عموم برادران به عرض رسانیده بودیم که چهار جلد دردو جلد کتاب نامه خسروان به قیمت پانزده قران جنگ روم و روس به قیمت هفت قران به طبع رسیده است و در مطبعه مقدسه مجلس به فروش می رسد. به واسطه اینکه بعضی از برادران مطلع از تاریخ باشند که به درد این دوره می خورد ولازم است دانستن این تاریخ مکرر عرض شد که طالبان مراجعه بفرمایند به مطبعه مجلس.

فعالیت های مطبعه روزنامه مجلس در سال های 1330-1327 هجری قمری

پس از فتح تهران و استقرار دولت مشروطه طلبان در جمادی الثانی 1327 قمری، نخستین شماره روزنامه مجلس در اوایل رجب منتشر شد. در اعلانی که پیرامون نحوه توزیع آن روزنامه در آن ایام چاپ شد آمده است:
«از طرف اداره روزنامه مجلس، مرکز تک فروشی روزنامه مجلس در خیابان لاله زار محاذی خانه جناب حاجی امین السلطنه دکان آقا محمدجعفر سیگار فروش می باشد. طالبین از کتابفروش دوره گرد و سایر آقایان بدان محل رجوع فرمایند.»

آدرس محل انتشار مطبعه مجلس

با کمی دقت در اعلان مذکور مشخص می شود که دکان آقا محمد جعفر سیگار فروش در واقع مرکز پخش و توزیع روزنامه مجلس بوده و ضمنا آن دکان در محلی نزدیک به مکانی است که در فاصله سال های 1325 و 1326 قمری، مطبعه روزنامه مجلس در آنجا قرار داشته است. با توجه به این موضع می توان باور داشت که چاپ روزنامه مجلس در ماه رجب 1327 قمری در همان مطبعه روزنامه مجلس انجام می شد و در خیابان لاله زار قرار داشت. اما این وضعیت تا پایان ماه رجب (شماره سال سوم روزنامه مجلس)بیشتر دوام نیاورد. شماره سیزده روزنامه مجلس که در 2 شعبان منتشر شد، در مطبعه شاهنشاهی که ریاست آن به به عهده عبدالله قاجار بود، چاپ شد. در آن مطبعه هفت شماره از روزنامه (تا شماره 19) به چاپ رسید. مطبعه چاپ کننده شماره 20 روزنامه (به تاریخخ 20 شعبان) مطبعه شرقی به آدرس تهران جلوخان شمس العماره بود.

مطبعه شرقی

مطبعه شرقی همان مطبعه ای است که پس از تغییر نام مطبعه خورشید به مطبعه مجلس در محرم 1325 قمری و انتقال اداوات آن به خیابان لاله زار در محل سابق مطبعه خورشید که در خیابان ناصریه روبه روی شمس العماره بود تاسیس شده و مشتریان خاص و قدیمی مطبعه خورشید نظیر مجد الاسلام کرمانی کتاب ها و نشریات جدید خود را از جمله روزنامه ندای وطن را در آن مطبعه شرقی چاپ می کردند.
مطبعه شرقی، پذیرای چاپ 17 شماره از روزنامه مجلس در ماه های شعبان تا شوال 1327 قمری بود. شماره 36 روزنامه مذکور در روز پنجشنبه 13 شوال منتشر شد و پس از آن چاپ و انتشار روزنامه مجلس متوقف گردید. این وضعیت تا اوایل ذی قعده ادامه یافت و شماره 37 روزنامه در روز سه شنبه نهم آن ماه نتشار یافت. محل چاپ این شماره از روزنامه در مطبعه مجلس، واقع در خیابان ناصریه بود. بسیار عجیب است که آیا با دیگر قصه مطبعه خورشید و تبدیل آن به مطبعه مجلس این بار به عنوان مطبعه شرقی و تبدیل آن به مطبعه مجلس تکرار شده است؟ زیرا مکان جدید مطبعه مجلس، همان مکان مطبعه شرقی است. علاوه بر آن پس از این انتقال دیکر نامی از مطبعه شرقی در فهرست چاپخانه های فعال تهران دیده نمی شود.

ادامه دارد…