مقاله جنگ سرد در عرصه ادبیات کودک و نوجوان در آذرماه سال 1399 در مجله فرهنگی و هنری طبل توسط مسعود کوهستانی نژاد منتشر شده است در این بخش به مقدمه و قسمت هایی از این مقاله را به طور خلاصه می پردازیم برای مطالعه کامل مقاله به نسخه الکترونیکی آن که در فیدیبو منتشر شده است مراجعه کنید.

جنگ سرد از همان آغاز (1324/1945 به بعد) در وجوه مختلف اجتماعی، اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی در ایران تبلور و تجلی یافت. ازجمله تسری جنگ سرد به حوزه ادبیات کودک و نوجوانان است. از این منظر کارگزاران فرهنگی و سیاستمداران دو اردوگاه رقیب شرق به سرکردگی شوروی و غرب به سرکردگی ایالات متحده و بریتانیا تلاش می کردند از طریق ادبیات داستان ها و اشعاری مناسب که در چارچوب تفکرات و سیاست های آنها در ایران تالیف ، تدوین و ترجمه شده بود بر کودکان و نوجوانان و مالا خانواده های آنان نیز تاثیر گذاشته و از این طریق به ویژه در بلند مدت نقش مهمی در شکل گیری و جهت دهی توسعه فرهنگی ایران داشته باشند. مقاله حاضر بررسی کوتاه و مختصری پیرامون پدیده مذکور در ایران در نخستین سال های جنگ سرد (1324-1332/1945-1953) است.

فعالیت های انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی در حوزه ادبیات کودک

فعالیت های این انجمن همسو با حزب توده و تشکل های وابسته به آن انجام می شد. انجمن مذکور به طرق گوناگون فعالیت های زیادی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان داشت و در چارچوب آن فعالیت ها تفکر رایج در انجمن مذکور در خلال داستان های کودکان که بهانحا مختلف از طریق رادیو از طریق مجله پیام نو و دیگر نشریات مشابه و یا به شکل کتاب در طول سال های 1325-1332 منتشر شد تبلیغ می شد . یکی از معیارهای اصلی اصالت ادبیات کودک از دیدگاه انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی توجه به ادبیات قدیمی و ادبیات عامیانه و بومی و محلی در نقاط مختلف کشور بود. در قصه «خاله سوسکه» (صبحی مهتدی ، منتشر شده در تیر 1326) متن داستان در واقع همان قصه خاله سوسکه است که یکی از قصص رایج در ادبیات عامیانه ایران زمین به شمار می آید.
همچنین صبحی قصه «دم دوز» را با چنین عباراتی آغاز می کند:
«یکی بود یکی نبود غیر از خدا هیچ کس نبود. یک روز موشی از سوراخ در آمد رفت دم حوض خانه پیرزن آب بخورد دمش به جارو گیر کرد و پاره شد. رفت پیش پیر زن گفت خانم دم مرا بدوز پیرزن گفت برو پیش دم دوز.
رفت پیش دم دوز گفت : دم مرا بدوز. دم دوز گفت : برو از جولا نخ بگیر تا من دمت را بدوزم.
رفت پیش جولا گفت: جولا نخی دم دوز ده. دم دوز دمم را بدوزه. جولا گفت : برو از توتو (مرغ) تخم بگیر بیاز تا من به تو نخ بدهم.»

یکی دیگر از ویژگی های داستان ها و قصه های کودکان که از سوی انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی ویا گروه های نزدیک ایدئولوژیک به آن انجمن )همچون حزب توده) منتشر می شد «ظلم ستیزی، شدیت با سنت ها و آداب و رسوم برجا مانده از نظام سیاسی و اجتماعی» بود. اشاره به «کار چاق کن ها» در قصه خاله سوسکه در بخش ذیل نمونه ای از این گونه موارد است. جایی که خاله سوسکه و آقا موشه «قرار عروسی را دادند و هر چه سوسک و موش بود وعده گرفتند و ملا آوردند و خطبه عقد را خواند کار چاق کن ها بعد از خطبه عقد دست خاله سوسکه رو گذاشتند توی دست آقا موشه.»….

برای مشاهده و دانلود اسناد ادبیات و شعر در تاریخ معاصر ایران به سایت سند ایران مراجعه کنید

کاربرد اسامی ایرانی به جای اسامی شخصیت های خارجی

در سوی دیگر جنگ سرد کارگزاران فرهنگی دولت های غربی در ایران نیز به مقوله ادبیات کودک و نوجوان توجه جدی داشتند . یکی از روش های متداول در داستان گویی های کودکان در نشریات وابسته به غربی ها در نخستین سال های شروع جنک سرد به کار بردن اسامی ایرانی برای کودکان در داستان های ترجمه ای بود. این روش نخستین بار و یا بهتر است گفته شود احتمالا نخستین بار، توسط علی نقی وزیری به کار گرفته شد. او در هنگام ترجمه داستان های کودکان به زبان فارسی به جای به کار بردن اسامی واقعی شخصیت های داستانی (نظری جان، پگی، مارگریت، ماریو..) اسامی مذکور را به نام های فارسی تغییر داده و آنها را تبدیل به فرهاد، مریم ، بیژن، و سودابه می کرد.
علی نقی وزیری یکی از برجسته ترین موسیقی دان های ایرانی در چند قرن اخیر است در رابطه با اهدافش از ترجمه قصه ها و دیگر متون ادبی برای کودکان نوشت: «بهترین روشی که اکنون برای پرورش و تربیت کودکان در جهان رایج است سبکی است که انگلیسیان و آمریکاییان پیش گرفته اند که می توان پایه های استوار آن را از این جمله کوتاه دریافت: آنچه که کودک فرار می گیرد یا عمل می کند باید با خشنودی خاطر و شادی طبع باشد و تمام نکات مهم پرورش و آموزش را بر روی این اصل عمده قرار داده اند از این رو کار و وظیفه را در در بازی ها گنجانده درس و آموزش را به وسیله کتاب های قصه و افسانه به کودک می آموزند»

بیشتر بخوانید: خیریه ها و نهادهای خیریه ای در ایران در ایام جنگ سرد

بر همین اساس علی نقی وزیری مجموعه ای سترگ از قصه ها، داستان ها و افسان های برگرفته از کتاب های درسی انگلیسی و فرانسوی را ترجمه و تلاش کرد آنها را از طریق عوض کردن نام شخصیت های افسانه ها و گنجاندن برخی ترانه های عامیانه و یا با به کار بردن ضرب المثل های فارسی در خلال داستان با آداب و رسوم ایرانی هماهنگ کند. مجموعه قصص و افسانه هایی که از این طریق گردآوری شد در سه جلد کتاب تحت عنوان خواندنی های کودکان افسانه هاست، در طول سال های 1318-1326 چاپ و منتشر شد.
اینکه چنین روشی در کار ترجمه چه تبعاتی خواهد داشت و آیا می توان عناصر فرهنگی یک جامعه را با سر هم بندی کردن چند ضرب المثل و شعر و تغییر اسامی تبدیل به عناصر فرهنگی جامعه دیگر کرد موضوع بسیار مهمی در حوزه های مباحث نظری ادبیات کودکان است که متاسفانه علیرغم اهمیت فراوان تاکنون به آن توجهی نشده است. اما نمی توان در این موضوع شک کرد که به کار بردن چنین روشی در ادبیات کودکان و برای مخاطبینی که قدرت تشخیص آنان به اندازه کافی بلوغ نیافته تا بین عناصر فرهنگی و بومی و ملی با عناصر فرهنگی وارداتی تمایز قایل شوند، تبعات بسیار سنگینی در ساختار فرهنگی و اجتماعی ایران طی دهه های بعد و به هنگامی که کودکان و مخاطبین آن قصه ها و داستان ها تبدیل به سازندگان جامعه شده و هر یک به فراخور حال به انجام وظیفه و فعالیتی مشغول می شوند به همراه دارد.
در چارچوب مقاله حاضر مهم این است که روش فوق مورد استفاده گسترده نشریات کودکان وابسته به دستگاه های تبلیغاتی بریتانیایی و آمریکایی در ایران قرار گرفت. در نشریه نونهالان که از سال 1322 با حمایت سفارت بریتانیا در تهران چاپ شد در بسیاری از موارد نانم شخصیت های داستان ها به نام های ایرانی تبدیل شد به عنوان مثال نام انگلیسی شخصیت های داستان ها به نام های ایرانی تبدیل شد به عنوان مثال نام انگلیسی شخصیت های داستان کلیپ استریت «فندق» که چاپ آن در شماره نخست آن نشریه آغاز شده بود به «پروین و پرویز» تغییر داده شد.
بسیار ساده لوحانه است اگر تصور کنیم با تغییر نام جان و مارگریت به پرویز و پروین داستان فندق داستانی مطابق با رسوم و منش ها و آداب و سنن ایرانی می شود و یا تصور کنیم که داستان و یا هنر داستان نویسی همچون ملاط ساختمان سازی است که که حامل هیچ گونه پیام فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی نیست. نشریه نونهالان نمونه جالبی در این رابطه است. هدف سفارت بریتانیا از انتشار نشریه نونهالان تبلیغ سیاست ها و فتوحات آن کشور در جریان جنگ جهانی دوم و نیز تحت تاثیر قراردادن بخشی از جامعه ایران از این طریق بود. به همین منظور در نشریه نونهالان تعداد زیادی داستان جنگی برای کودکان چاپ می شد که تقریبا تمامی آنها به بیان فتوحات و پیروزی های متفقین وبه ویژه انگلیسی ها در جنگ اختصاص داشت.

افزایش ترجمه آثار کودکان بعد از پایان جنگ جهانی دوم

پس از پایان یافتن جنگ جهانی دوم و آغاز جنگ سرد شیوه به کار گرفته شده در ترجمه آثار کودکان توسط کلنل وزیری همچنان در جراید وابسته به آمریکاییان و انگلیسی ها و نیز کتاب های چاپ شده در زمینه ادبیات کودک در انتشاراتی های وابسته به کشورهای غربی با شدت بیشتری ادامه سافت. در این رابطه نمونه بسیار جالب و قابل بررسی داستان هایی است که در نشریه جهان کودکان ضمیمه مودکان روزنامه خبرهای روز وابسته به شرکت نفت ایران و انگلیس در فاصله سال های 1327 -1328 چاپ و منتشر شد. نشریه جهان کودکان در واقع خلف نشریه نونهالان بود که با تامین مالی شرکت نفت چاپ و منتشر می شد. در این نشریه نیز داستان های ترجمه ای به همان منوال با اسامی فارسی چاپ می شد….