این مقاله در تابستان سال 1379 در فصلنامه تئاتر توسط مسعود کوهستانی نژاد نوشته و منتشر شده است. در این بخش مقدمه و بخش های از مقاله را می خوانیم برای مطالعه کاملتر مقاله می توانید به فصنامه ای که در آن منتشر شده است مراجعه کنید.

یکی از مباحث اساسی در تاریخ تئاتر در ایران فعالیت هنرمندان و گروه های تئاتری خارجی است. در کتاب ها و تحقیقات مختلفی که پیرامون تاریخ تئاتر در ایران نگارش یافته به این موضوع اشاراتی شده است. بدون شک هنرمندان مذکور نقش ارزنده ای در تکامل هنر تئاتر در ایران ایفا کردند. این موضوع در فاصله سالهای پس از پیروزی انقلاب مشروطه تا اواسط دهه 1310-1300 اهمیت بیشتری می یابد. در طی سالها گروه های هنری مذکور با انگیزه های مختلف وارد ایرانی شدند که در بحران شدیدی سیاسی اجتماعی و اقتصادی فرو رفته بود.
ولی این بحران کمتر مانع جدی رابرای فعالیت آنها به وجود می آورد. بدون شک بررسی ابعاد مختلف حضورهنرمندان خارجی در ایران نیازمند تحقیق همه جانبه ای با استفاده از منابع دست اول تاریخ معاصر (اسناد تاریخ معاصر ایران و جراید همزمان) است در غیر این صورت قضاوت ها پیرامون فعالیت گروه های مذکور رنگ و بوی سیاسی به خود گرفته و سبب دور افتادن از اصل ماجرا می شود.

فعالیت و معرفی گروه های تئاتری در دوره مشروطه

در این نوشتار تلاش بر این است که خوانندگان محترم به طور مختصر با فعالیت گروه های تئاتری آذری و ترک که در دوره مشروطیت از نواحی قفقاز (باکو) و عثمانی به ایران سفر کرده آشنا شوند. این آشنایی هر چند مختصر کمک موثری به شناخت کارکرد گروه های مزبور خواهد کرد.

نخستین اجراهای گروه های تئاتری

هنوز چند ماهی از استقرار دائم مشروطیت در ایران نگذشته بود که در اواخر ذی الحجه سال 1327 قمری (آذر 1388) دو نمایش کمدی در تهران توسط قفقازی ها اجرا شد . در اعلانی که به همین مناسب در روزنامه ایران نو چاپ شد آمده است:

تماشای امشب
«امشب که شب سه شنبه 2 ذی الحجه است دو مضحکه «آخشام صبری خیر اولار» و «در سونعلی بانلی بادی» به زبان ترکی در تماشاخانه سینماتوگراف روسی خان در خیابان لاله زار به موقع تماشا گذاشته می شود.
بلیط امروز بعد از ظهر در تماشاخانه سینماتوگراف فروخته می شود و در اداره ایران نو هم ممکن است تحصیل نمود»

گزارشی از چگونگی اجرای نمایش فوق وحود دارد که در خلال آن می توان با شیوه نخستین نقدهای تئاتری آشنا شد.

برای شنیدن پادکست انقلاب مشروطیت به این لینک مراجعه کنید

تماشای شب 21 ذی الحجه
شب بیست و یکم شهر جاری در عمارت فوقانی مطبعه فاروس دو کمدی به زبان ترکی اثر ساطان مجید غنی زاده قفقازی یکی «آخشام صبر خیر اولار» و دیگری «دور سونعلی و باللی بادی» به تماشا گذاشته شد. آکتورهای صحنه تئاتر از قفقازی ها که لهجه ترکی آذربایجانی را به خوبی ادا می نمودند، بودند. قریب صد نفر تماشاچی حضور داشتند. نقطه نظر اساسی مضحکه نخستین نمایاندن اخلاق پیران و قدیمیان و آن افکار نامستقیم بود که همه چیزهای تازه را مهمل می پندارند و در تمام اقدامات فقط منفعت شخصی را در نظر دارند و نیز ضمنا تعریف مضحکه و تئاتر را نموده که تیاتر منفعت شخصی را در نظر دارند و نیز ضمنا تعریف مضحکه و تئاتر را نموده که تیاتر تنها عبارت از مسخره نبوده بلکه مضحکه ای است که نصایح سودمند را حاوی بوده و تهذیب اخلاق می نماید. چنانچه سعدی شیرازی در گلستان لقمان را پرسیدند ادب از که آموختی جواب داد از بی ادبان گفته است. باری به رغم انتظار گذشته حاضرین خیلی راضی ماندند تاسف می شود که ترک زبانان تهران این فرصت را چنانچه لازم بود استفاده ننموده بودند. و نیز در انعام تماشا یکی از آکتورها نطق مفصلی راجع به مشروطیت و حریت با کمال فصاحت ایراد نمود.

برای مشاهده و دانلود اسناد هنر و تئاتر در سایت سند ایران به این لینک مراجعه کنید

گروه تئاتری روح الله عربسکی

در جمادی الثانی 1328 قمری (خرداد 1289 شمسی) اعلانی با عنوان شهر تهران -تماشای شب-تیاتر مسلمانی اخلاقی در جراید به چاپ رسید . مفاد این اعلان که امضا روح الله عربسکی راه همراه داشت در مورد اجرای نمایشنامه هایی به نام های جوان بدبخت و مقصر کیست است . عربسکی که از بادکوبه به تهران آمده بود در این اعلان توضیح می دهد:
تیاتر مسلمانی اخلاقی فاجعه جوان بدبخت و مقصر کیست که واقعه ای است مصلح اخلاق شب جمعه هشتم جمادی الاخر به موقع تماشا خواهد گذاشت. برادران وطن از طرح وقایع عبرت گرفته و درصدد اصلاح اخلاق برآیند یقین است ترقی خواهان وطن ما همت گماشته شب مذبور تشریف خواهند آورد. محل تئاتر حسن آباد در مدرسه ارامنه.
تیاتر اول شروع می شود یک ساعت از شب گذشته.
بلیط تیاتر از امروز فروخته می شود در اداره ایران نو و در اداره جریده شرق و در روز شنبه بلیط در خود مدرسه فروخته می شود.
معلم روح الله عربسکی

در شب موعود نمایش به زبان آذری در مدرسه ارامنه اجرا شد. در گزارشی که در این مورد چاپ شد آماده است: «تیاتر پریشب در مدرسه ارامنه از طرف آکتیور آقای روح الله عربسکی که از بادکوبه به طور سیاحت به پایتخت ما تشریف آورده اند دو پیه سی به زبان ترکی آذربایجانی به موقع اجرا گذارده شد.عربسکی در رشت و قزوین نیز تماشا داده و موفقیت لازمه کسب نموده اند.»
چند روز بعد در اوایل تیرماه هیات تئاتری عربسکی نمایش «تخت سرخوان» اثر «عبدالرحیم حق وردی اف» و کمدی «باللی مادی» را در یکی از اطاق های دربار برای احمدشاه که در آن هنگام نوجوانی بیش نبود اجرا کردند:

نمایش اخلاقی مخصوص اعلیحضرت همایونی
روز دوشنبه [19 جمادی الثانی] از طرف هیات آکتیورهای که از بادکوبه در تحت ریاست آقای روح الله عربسکی سیاحتا به تهران وارد گردیده اند در یکی از اطاق های دربار یکی نمایش اخلاقی در زبان ترکی آذربایجانی مخصوص شخص شخیص اعلیحضرت همایونی داده شده و ذات پاک شاهی از نمایش دو پرده (تخت سرخوان) که اثر عبدالرحیم حق وردی اف قفقازی و مضحکه (باللی مادی) که از تالیفات ساطان مجید غنی زاده می باشد نهایت خوشحال گردیده و اظهار لطف فرموده اند.»

به نظر می رسد پس از اجرای نمایش برای احمد شاه قاجار عربسکی به همراه گروه تئاتری خود تهران را به مقصد گیلان ترک کرد. به طوری که حداقل ده روز پس از آن آنا نمایشی را در بندر انزلی اجرا کردند. فهرست دخل و خرج سال 1328 قمری انجمن معارف آن شهر در ذیل ماه جمادی الثانی عبارت:
«عایدی نمایش عربسکی پس از وضع خرج به طور خالص 286 قران و 60 دینار» قید شده است. اقامت عربسکی و هیات همراهش در بندر انزلی به میزان درآمد حاصل از برگزاری نمایش ها توسط گروه عربسکی اشاره شده است. به عنوان نمونه در ماه رمضان 1328 قمری (مرداد 1289 شمسی) این عایدات برابر 308 قران و 50 دینار در ذیحجه همان سال آبان سال 1289 شمسی این مبلغ حدود 137 قران بوده است.

گروه تئاتری عثمان بیک بیکتاش زاده
یکی دیگر از گروه های نمایشی که در دوره مشروطیت از قفقاز و عثمانی به ایران آمدند و مدت نسبتا زیادی در شهرهای ایران به اجرای نمایش پرداختند گروه تئاتری «عثمان بیک بیکتاش زاده» از کشور عثمانی بود.
در 23 رجب 1332 قمری(اواسط خرداد 1293 شمسی) اعلان کوتاهی با عنوان«آکتورهای مسلمان» در جراید چاپ شد. براساس مفاد این اعلان «عثمان بیک بیکتاش زاده از آکتورهای معروف مسلمان با دو نفر آکتوریس برای دادن بعضی نمایشات چند شب قبل به تهران وارد شده اند و عنقریب به دادن نمایش شروع خواهند کرد.»
پنج روز بعد اعلام شد: «عثمان بیک بیکتاش زاده که سابقا خبر ورود ایشان را به تهران اطلاع دادیم اینک لیله پنج شنبه سلخ [ماه] جاری با دو نفر آکتریس در صحنه تئاتر ملی به نمایش ذیل که از اثرات ادیب مرحوم (نامق کمال بیک) است شروع خواهد نمود. (زواللی چوجوق، جوان بدبخت-والدانمش اداخلی-داماد گول خورده).
محل فروش بلیط از حالا در تئاتر ملی و در اداره روزنامه رعد است.

نمایش در تئاتر ملی
لیله چهار شنبه 14 شهر جاری در تئاتر ملی نمایش اخلاقی دیگری در تحت مدیریت عثمان بیک بیکتاش زاده و دو نفر آکتریس های خود داده شد. این نمایش نیز مثل نمایش اولیه زیاده جالب نظر و مورد تحسین نظارگان شد. نمایش مزبور عبارت بود از اینکه مقصر کیست؟ و آیا در خروج آدم از بهشت برای خوردن گندم تقصیر با آدم است یا با حوا؟ و آیا در این عالم هم تقصیر عدم ارتقا به عهده رجال است یا نساء ؟ متعاقب نمایش اخلاقی مزبور یک پرده مضحکه نیز شروع شده که عبارت بود از صدماتی که یک شخص مسافر به واسطه توصیه شخص متنفذی از نوکر خود می دید.این پرده مضحک هم که مهذب اخلاق هیات اجتماعی بود زیاده طرف توجه واقع شد. شیرینی نمایشات مزبور یکی به واسطه استعمال زبان ترکی دیگری به واسطه تجسم حالات اشخاص بود که توسط آکتورها و آکتریس ها مشاهده می شد.»

تئاترهای اجرا شده توسط گروه بیکتاش زاده در همان زمان مورد نقد و بررسی قرار گرفت. این گونه نقدها فی النفسه دارای ارزش خاصی است. زیرا مندرجات آنها گویای نحوه نگرش جامعه تحصیل کرده آن روز ایران و نیز میزان استقبال آنها از برگزاری تئاتر در ایران است. از سویی دیگر عناصر تئاتری مورد اشاره در نقدهای مزبور حکایت از پیشرفت میزان دانش تئاتر شناسی در ایران می کند. نمونه ای از این گونه نقدها، نقدی است که در 12 شعبان 1332 قمری (اوایل تیر 1293 شمسی) در ارتباط با نخستین تئاتر اجرا شده گرو بیکتاش زاده توسط خان ملک ساسانی نگارش یافته و در هفته نامه ارشاد چاپ شده است.

نقد تئاتر گروه تئاتر بیکتاش زاده توسط خان ملک ساسانی

این اولین دفعه ای است که از ملت ترکی برای نمایش در تئاتر ایران آکتور آمده تا هوش ما را به طرف برادران آسیایی خودمان متوجه و گوشمان را به زبان شیرین ترکی اشنا سازد. عثمان بیک بکتاش زاده با دو آکتریس خوب تئاترهای اسلامبول چندی است به پایتخت ایران ورود نموده و طرفداران روابط بین آسیائیان و دوستداران این اتحاد را سرور بی اندازه بخشیدند.

برای مشاهده و دانلود اسناد روابط ایران و عثمانی به این لینک در سایت سند ایران مراجعه کنید

اولین نمایش در شب پنجشنبه غره شعبان واقع شد. پی اس اول که «فاجعه ملی» بود که به قلم مرحوم نامق کمال به یادگار گذاشته و آن را «زواللی چوجوق» نوجوان بدبخت نامیده اگر چه نویسنده عثمانی پی اس مذکور را برای تنبه هم وطنان خویش نوشته ولی آنان که مشرق زمین را می شناسد می دانند که اصول اخلاق در همه جای آسیا خصوصا شرق وسطی یکی است. عدم پیش بینی در امور عدم پیش قدمی. ترجیح منافع آنی به منافع آتی. خودبینی و خودخواهی کوتاه نظری، بی جرئتی، بی پشتکاری، تنبلی و سستی مخصوص اهالی مشرق زمین است و باعث تمام بدبختی ها خودشان هستند، در صورتی که متنبه نمی شوند.
این است موضوع پی اس: شفیقه خانم که شانزده سال بیش ندارد دختر خلیل بیک و طاهره خانم است. از طفولیت با پسر عمومی خود ضیا بیک هم درس بوده و هزاران یادگاری های کوچک را به محبت اندوده و در دل نگاه داشتند. سحرگاهی در باغچه خانه گردش می کند که ضیا بیک هم به هوای او از اطاق خارج می شود. هر دو به طرف یکدیگر می روند. شفیقه از پسر عمومیش سوالات خیلی لطیفی راجع به عشق و محبت می نماید و از جواب های ضیا بیک یقین می کند که محبتش به خطا نرفته. هر دو راز دل را عیان می ساند و به هم قول می دهند که تا آخر عمر از هم جدا نشوند. سپس هر کدام چند تاری از موی همدیگر به یادگار می چینند و این رشته امید را نگاه می دارند. ضیا به مدرسه طبی می رود و شفیقه دلخوش و امیدوار می نشیند.
مادر شفیقه طاهر خانم مایل است که دختر را با یک مرد شصت ساله متمولی کابین ببندد و پانزده هزار تومانی را که قرض دارند از آن راه تادیه سازندو خلیل بیک با وجوه جهالتش میل دختر را منظور می دارد ولی طاهره به توسط اینکه همه خوشبختی ها در پول است حرف شوهر را قبول نکرده و دختر را با هزاران التماس و دسایس و حیل راضی می کند. شفیقه هم برای خاطر مادرش دست از جان می شوید و رضا می دهد. در حالتی که شفیقه از این پیشامد می گریسته ضیا وارد می شود که مژده نتیجه امتحانش را بدهد. شفیقه را متالم می بیند و با کمال پریشانی یکدیگر را وداع می کنند.
بیست و پنج روز نمی گذرد که شفیقه را برای آن پیرمد کابین می بندد ولی مشارالیها از غصه به مرض سل مبتلا شده و در بستری افتاد. داماد پیر اسناد قروض را که تادیه کرده می فرستد. طاهره از کرده پشیمان و در بالین دختر از دست رفته خویش می نالد. در این بین ضیا بیک با دیپلم فارغ التحصیلی مدرسه اش وارد می شود و همین که این مطلب را می شنود، بی حال می افتد و پس از به هوش آمدن چون معشوقه خود را رفته می بیند خود نیز زهر می نوشد و در آغوش یکدیگر جان می دهند.
***
شفیقه خانم که مجسمه دوره تجدد دخترانش مشرق زمین بوده فوق العاده خوب بازی کرد. خصلت مهمی را که در تئاتر مطلب است دارا بود یعنی طبیعی بازی کردن. وجه کلام داشتن و ژست های مناسب و موزون آوردن در حال یک ور نشستن ، کمر را اندکی خم کردن و دستها را به هم انداختین، دختر عثمانی محض بود. وقتی برای فهمیدن احساسات ضیا کنجکاوی می کرد تمام روح معصومانه تعویض کرده و مثل همه دختران مشرق زمین با لب ها سخن نمی گفت بلکه چشم ها و گردن و دست ها همه با لب شرکت می کردند. چون دریافت که عمو زاده هم گرفتار است یک خرامیدن موزونی روی سن کرد که جوانی و غرور و خوشحالی از تمامی اندامش می ریخت و هنگام گله کردن لب ها را مثل بچه های نارضا طوری غنچه می کرد و قدم های کوچک عصبانی بر می داشت که گله گذاری از سر تا پایش هویدا بود.
تارمو به یادگار دادن هم یکی از خصایص مشرق زمین است که افسوس که جوانان امروزه به یک تار قناعت نکرده و از موی دختران کلکسیون ها دارند.همین که مادرش خواست به دسائس و حیل گولش بزند چپ نگاهی شفیقه به مادر کرد که خشم و تعجب و فریب هر سه را در یک لحظه می رساند یعنی خشم آلود از حرف های مادر تعجب کرده و می گفت می دانم که فریبم می دهی…

تحلیل نهایی خان ملک ساسانی از تئاتر و مقایسه آن با اوضاع دختران ایران

باری همان طوری که در فوق ذکر شد این «فاجعه ملی» است و در ایران هم امور به همین منوال می گذرد اگر در عثمانی دختری را به پانزده هزار تومان می فروشند و از او چشم می پوشند در بلوچستان ایران هر سال دخترانشان را به چند من برنج می فروشند. صدها دخترانی که را که کارگذاران امور دیوانی خراسان در قوچان و نواحی آنجا بی شرمانه فروختند، سنشان هنوز به بیست سال بالغ نگشته و جرایدی که از فروش دختران ایرانی، به توسط مامور ایران در گنبد قابوس سخن را نداند هنوز مرکبشان خشک نشده. خیلی دور نرویم هفته گذشته یکی از خانواده های محترم مقیم تهران دختر وازده سال را به پیرمرد پنجاه ساله برای تمول گزافش کابین بسته و این مطلب را سهل و ساده و طبیعی پنداشتند. اغلب خانواده ا به واسطه نارضایتی زنان مسموم اند و نومیدی بزرگی که امروز آنها را فراگرفته بی اندازه خرابی و ویرانی می کند. اما هیچ کس به سببش پی نمی برد و همه بی اهمیتش می پندازند.
در تهران کمتر خانواده ای است که زنانشان گرفتار ناخوشی حمله نباشد و همه تعجب دارند که چطور در این چند ساله مخصوصا این مرض در میان زنان زیاده شده بعضی از متفکرین به فرنگی مابی و بستن کرست حمله می کنند، برخی دیگر استعمال مشروبات الکلی ولی گویا سببش جای دیگر باشد.
(خان ملک)

در مورد فروش دختران ایرانی در سال های بعد از مشروطه در ایران پیشنهاد می کنیم به دو سند از سایت سند ایران که در این خصوص موجود است مراجعه کنید در ادامه لینک این دو سند را می توانید بینید.

چکیده سند: گزارشی در مورد فروش دختران ایرانی در بلوچستانِ هندوستان/ 1325

چکیده سند: مقاله ای مفصل از عبدالرحمن فرامرزی پیرامون فروش دختران ایرانی در بلوچستان پاکستان و کشورهای ساحلی خلیج فارس/ 1325

در مورد ادامه فعالیت های گروه تئاترعثمانی به طور مفصل در مقاله صحبت شده است که می توانید به نسخه چاپی آن مراجعه کنید.

فعالیت تئاتری گروه های آذری در ایران در آستانه جنگ جهانی اول

در فاصله سال های 1294 تا 1298 شمسی به دلیل کشیده شدن دامنه جنگ جهانی اول به داخل ایران و متعاقبا تشدید بحران سیاسی داخلی ایران، کمتر گروه تئاتری خارجی برای اجرای برنامه به ایران مسافرت کرد. در این میان طی سالهای مذکور گزارشاتی از برگزاری چند نمایش توسط گروه های آذری که از بادکوبه به ایران آمده بودند وجود دارد.
بناب به گزارشی در دی ماه 1296(ربیع الاول 1336 قمری) «عده ای از آکترهای قفقاز با آکتریست ها چند روزی است به رشت وارد شده و خیال دادن تئاتری داشتند.» در آن زمان که هنگام شیوع قحطی در گیلان بود هیات جمع آوری اعانه با آنها مذاکره کرده و قرار شده است چند تئاتر به منفعت فقرا داده و یک ربع عایدات را به آکترها بدهند و بقیه را به مصرف فقرا برسانند.اسامی این تئاترها شامل موارد زیر است:

–نمایش و اوپرت آرشین مال آلان
-اوالماسون بواولسون(این نباشد آن باشد)
-گروه تئاتری شریف زاده
-کاوه آهنگر
-لیلی و مجنون
-نمایش پیس کاوه
-گروه تئاتری آرش

ادامه دارد…