این مقاله در بهار سال 1383 در فصلنامه تخصصی یاد توسط مسعود کوهستانی نژاد منتشر شده است. در این بخش به خلاصه ای از مقاله که شامل مقدمه و سرفصل های آن است می پردازیم برای دسترسی به متن کامل مقاله به نسخه چاپی آن مراجعه کنید.

مقاله «ایران و ایرنیان در آیینه مطبوعات فارسی زبان مصر» به موضوع نحوه انعکاس مسایل ایران در سال های 1310 تا 1330 قمری در مطبوعات فارسی زبانی که در آن فاصله زمانی در مصر چاپ و منتشر می شد، اختصاص دارد. علاوه بر آن، در بررسی مذکور نحوه انعکاس وضعیت کلنی های ایرانیان در کشورها و سرزمین های دیگر در آن دسته از مطبوعات نیز مورد توجه قرار خواهد گرفت. موضوع مورد بررسی از نظر از یک سو به سال 1310 قمری که اولین شماره هفته نامه حکمت در آن سال در مصر چاپ و منتشر شد و از سویی دیگر به سال 1310 قمری که پایان دوره مجلس شورای ملی محدود می شود. محدودیت های مذکور به ویژه در مورد سقف زمانی، من باب رعایت ظرفیت حوصله و گنجایش یک مقاله در نظر گرفته شده است. برای مطالعه یادداشتی در خصوص اینکه تاریخ معاصر ایران از چه زمانی آغاز می شود؟ به این لینک مراجعه کنید.

معرفی مطبوعات فارسی زبان منتشره در مصر و بررسی اهداف نشر آنها در خارج از ایران

مطبوعات فارسی زبان منتشره در مصر (حکمت، ثریا، پرورش، کمال و چهره نما) همچون دیگر نشریات و مطبوعات فارسی مشابه و هم عصر به ویژه جراید منتشره در خارج از ایران حاوی حجم زیادی از اخبار، گزارشات، مقالات، دیدگاه ها، تحلیل و تفسیرهای پیرامون رویدادها و وقایع هم زمان می باشند. آنچه که در میان حجم انبوه اطلاعات و متون فوق چشمگیرتر می نماید توجه به ایران و ایرانیان در خلال آنهاست. دوری از مملکت، سبب دوری از اندیشه وطن خواهی و دلسوزی نسبت به کشور مادری نشد، لذا مدیران جراید مورد بحث، یکی از اهداف اولیه انتشار نشریه شان را بررسی وقایع ایران اعلام می کردند.
در نخستین شماره هفته نامه ثریا، علی محمد خان کاشانی هدف از « طبع و نشر روزنامه را خدمت به دولت و ملت» اعلام می کند.

مودب السلطان عبدالمحمد ایرانی، مدیر هفته نامه چهره نما نیز هدف خود را «احداث روزنامه اش» چنین بیان می کند: «ما را مقصود از احداث و نشر این جریده با احساس مخاطرات شدیده و زحمات و خسارت های عدیده، به جز در مقام انسانیت و اقتضای بشریت و صلاح اسلامیت و خدمت به دولت و ملت چیزی منظور نیست. حب وطن مقدس و اهالی آن خاک پاک و آن گوهر گرانمایه تابناک که وظیفه ما هر نوع فداکاری و جان نثاری در حفظ و حراست و استقرار در استقلایت اوست، وادار نمود و ذوق و اشتیاق و التهاب عصبیت افزود که جلای وطن گرام گفته و از پی حفظ حقوق وطنی و مسالح ملی، شب های نخفته اوراقی آرایش و صحایفی نمایش و از بسط مقال و مقصد و خیال شرحی، گزارش دهیم.» مودب السلطان در شماره های دیگری چهره نما نیز مکررا بر این نکته تاکید کرد که «این روزنامه ملی که مبنی بر خدمات صادقانه است و مقصودش خدمت به دولت و ملت است» در این چارچوب مطالب مختلفی در مورد وضعیت ایران در جراید فارسی زبان مصر چاپ می رسید که در ادامه مروری بر مهم ترین عناوین آنها و نحوه بازتاب وقایع ایران در آن مطبوعات خواهیم داشت.

برای دسترسی به اسناد مطبوعات به سایت سند ایران مراجعه کنید.

نحوه انعکارس اخبار مرتبط با شاه و دربار در مطبوعات فارسی زبان مصر

یکی از جالب ترن موضوعاتی که در بررسی جراید فارسی زبان مصر مطرح می شود، نحوه انعکاس اخبار، گزارشات و دیدگاه های مدیران، نویسندگان و دست اندرکاران آن جراید نسبت به شاه و دربار می باشد. در یک حالت کلی تقریبا در تمامی شماره های موجود از هفته نامه های، حکمت، ثریا، پرورش و چهره نما در حد فاصل سال های 1310 قمری تا 1324، از شاه تعریف و تمجید شده است. این موضوع نه تنها در ابعاد سیاسی و اجتماعی، بلکه حتی در بعد نظری نیز خود را نمایان می سازد. «اطاعه السلطان من الایمان» که در سال 1317 قمری در هفته نامه ثریا به چاپ رسید گویای دیدگاه مدیر وقت آن هفته نامه (علی محمد خان کاشانی) نسبت به اهمیت مقام سلطنت و لزوم اطاعت از آن می باشد. در جملات ابتدای این مقاله می خوانیم: «در عهد دولت ابد مدت قوی شوکت اعلیحضرت شهریاری پدر مهربان ما ملت ایرانیان السلطان الاعظم و الخاقان الافخم السلطان(مظفرالدین شاه) روحنا فداه با وجود آن که آثار ترقی های گوناگونی که در هر شهر و بلده و کنار و گوشه مشاهده می شود بعضی از جاهلان سبک مغزان قدر این نعمت عظمی را ندانسته و بقه حبل المتین اطاعه پادشاهی را از ربقه خود گسیسته و به طرزی از اعتراض های باطل و اراجیف عاطل اضاعه وقت می نمایند. جهل آن گروه پر اندوه آشکار است به جهت اینکه اگر آن جهال بر آن آیات و احادیثی که در حق فضیلت پادشاهان و اطاعت ایشان وارد شده است، مطلع می شدند اولا باید دانست که وجود ملوک در زمین حکمت و نعمت بزرگی است از طرف خدای تعالی بر عباد»

تمجید از مظفرالدین شاه در هفته نامه چهره نما

تمجید و مدح شاه و به ویژه مظفرالدین شاه در اغلب شماره های هفته نامه ثریا دیده می شود که نونه جالب آن را می توان در خلال گزارشی جستجو کرد که از برگزاری جشن مولودیه مظفرالدین شاه در قاهره برگزار شد. به همین منوال در هفته نامه پرورش نیز اخبار و گزارشات مثبتی از اقدامات مظفرالدین شاه به چاپ می رسید. دفاع از اقدامات شاه چاپ گزارشات تایید آمیز و مثبت از سفر شاه به اروپا در سال 1318 قمری از جمله این گونه اخبار و گزارش ها محسوب می شود.
در صفر 1324 قمری در خلال مقاله «سپاسگزاری» که در هفته نامه چهره نما چاپ شد، از مظفرالدین شاه بدین گونه یاد می شود: «پس از سپاس داور دادگر و نیایش تازی پیغمبر راهبر، ستایش فزون سزاوار پیشگاه شاهنشاه دل آگاه جمشید دستگاه، اسکندر پایگاه، افراسیاب اورنگ هنر پرور، اسفندیار آهنگ دادگستر، خیرخواه، جهانیان پناه، سایه یزدان، گیتی ستان، خسرو بنده نو از خوش آیین، شهریار والا تبار کیا(مظفرالدین شاه قاجار) که بختش بانواو تیغش برا و زندگیش جاوید گردد و اندیشه دادگستری دانش پروریش همواره زنگ نادانی از دل های پژمرده برد.»
علاوه بر شاه، شاهزادگان و ولیعهد نیز مورد تمجید قرار می گرفتند. مقله مفصلی در تمجید از شاهزاده شعاع السلطنه و خدمات او در هفته نامه حکمت (سال 1316 قمری) و نیز ذکر یاد و تجلیل از ولیعهد محمد علی میرزا در هفته نامه پرورش در سال 1318 قمری نمونه هایی از توجه آن جراید به شاهزادگان می باشند ولی بلافاصله باید افزود که تعریف و تمجید از شاه به معنای عدم بیان انتقادات نبود. در جراید مورد بحث به مناسبت های مختلف و در کنار تعریف از شاه، نکات انتقادی زیادی نیز نسبت به وضعیت کشور بیان می شد.
از جمله هنگامی که در طی سفر مظفرالدین شاه به اروپا (در سال 1318 قمری) گزارشات مثبتی از او در هفته نامه پرورش چاپ می شد، در یکی از شماره های آ« هفته نامه و در ادامه گزارشی از آخرین اخبار سفر شاه، مقاله ای با عنوان «درد نگفتی-و راز نهفتنی» چاپ می شد. در این مقاله از زبان یکی از وزرا ایرانی بیان می شود: «ادارات دولتی همه پررشان و هیچ یکی از روی نظام و قانون نیست که در آینده امیدی در آن باشد. حتی اداراتی که در تحت اوامر خود من است و استعباد نکنی که چرا من نمی توانم اداره خویش را منظم نمایم زیرا زنجیر تقلب به هم وصل است. بدون خجالت و رو در بایستی می گویم آنچه بر سر ایران تاکنون آمده تمام از صنف نوکر است.»

تمجید از دولت، وزرا و رجال سیاسی در مطبوعات فارسی زبان خارج از کشور

با توجه به مطالب فوق، نحو برخورد مطبوعات فارسی زبان مصر با دولت و وزرا را می توان با ذکر نمونه هایی مورد بحث قرار داد. در مندرجات مطبوعات مورد بحث هر دو گونه انتقاد و تمجید را می توان یافت. در اواسط سال 1316 قمری هنگامی که امین السلطان اتابک اعظم بار دیگر (و به جای امین الدوله) به صدر اعظمی ایران منصوب شد. در هفته نامه حکمت چنین خبری به چاپ رسید:
«از تهران از آن روزی که جناب مستطاب اشرف میرزا علی اصغر خان صدراعظم دولت علیه ایران دوباره رشته امور را به دست کفایت و درایت خود گرفته است آثار حسن انتظام در هر کاری نمایان شده»
و در هفته نامه ثریا نیز در همان اوان چنین نوشته شد: «به موجب گزارش خبرنگار مخصوص ما که از تهران نوشته است پس از نصب حضرت مستطاب اشرف صدراعظم به صدارت عظمی، در کلیه امور ملکی و مالی تغییرات و توثیرات فوق النهایه که احدی را به این درجه گمان نبود، حاصل شده و امر معاش امروز در شهر تهران از کلیه بلاد ایران سهل تر و آسان تر گردیده است. وضیع و شریف و غنی شب و روز دعا به دوام عمر و استقلال این وزیر بی نظیر می کنند.»
و بالاخره چند سال بعد، در 1320 قمری هنگامی که بار دیگر امین اسلطان به منصب صدرالعظمی ایران برگزیده شد در مطلبی که به جای سرمقاله در هفته نامه حکم چاپ شد آماده است: آرزوی وطن(صدر الصدور اتابکا اعظما)
می شنیدم که جان جانانی چون بدیدم هزار چندانی
یگانه جهانی و امین اعلیحضرت همایون سلطان، درایتت کافی است و کفایتت وافی، بر کلیات قواعد ملک خبیری و بر جزئیات شئون حکومت بصیر. نظامات فرنگ را بهتر می دانی و از قوانین دول متمدنه کدام چیز است که ندانی. آری آری اگر چه یکی تنی ولی یک جهان جان در ملک بدنی.»

البته تعریف های فوق، مانع از ابراز انتقادات نسبت به برخی وزرا یا برخی وزرا یا برخی اقدامات دولت در مطبوعات فارسی زبان مصر نمی شد. در سال 1317 قمری هنگامی که طی مقاله ای در هفته نامه حکمت از نظرات مظفرالدین شاه در مورد حمایت از حقوق زرتشتیان یزد تمجید می شود، حکمران آن شهر به دلیل اقدامات ناشایست نسبت به زرتشتیان مورد انتقاد قرار می گیرد. در هفته نامه پرورش همان زمان که در هنگام نقل حملات روزنامه لندنی به صدراعظم ایران از او حمایت می شود، سخت ترین و برنده ترین انتقادات نیز به همان دولت مالا صدراعظم نیز ابراز می گردد. در شماره دوم پرورش در ذیل مقاله «ملاحظات سیاسی در اموریت فارس» می خوانیم: «هم گویند چرا رجال ایشان [بوئرها] به ملت و دولت خویش خیانت نکردند و رشوت نخوردند و ملک بدون جنگ تسلیم دشمن ندادند این حرکات خاص دول شرقی عموما و اسلام خصوصا است که نه رعایت دین کنند و نه مراعات نام و ننگ»

نظر مدیر هفته نامه پرورش در خصوص صدرات امین الدوله

چند ماه بعد در جمادی الاول 1318 قمری، علی محمد خان کاشانی مدیر هفته نامه پرورش در مقاله زیبایی با عنوان «درد نگفتنی- و راز نهفتنی» نوشت: «چنان که وقتی هیئت ووزرا که عقل پادشاهانند ترقی ایران را منوط به عزل صدراعظم و نصب امین الدوله به صدارت دانستند اعلیحضرتش قبول فرموده و چون امین الدوله صاحب این مسند شد حفظ این مسند را مقید به شروط و امنای دولت بد افتاد(هرچند علت عدم ترقی ایران ایشان بودند) لکن به یک دست دو هندوانه نتوان برداشت کار زمین را نکو ساختن و بعد به آسمان پرداختن باید و خلیج فارس را به بهایی بخش در پیش انگلیسان گرو گذاشت و کارها همه در عهده تاخیر و تعویق افتاده نتیجه جز خسارت از آن حاصل نگشت. از هیئت جامعه وزارت به عزل تاخیر و تعویق افتاده، نتیجه جز خسارت از آن حاصل نگشت. باز هیئت جامعه وزارت به عزل امین الدوله و نصب میرزا علی اصغر خان [امین السلطان] که صدراعظم صلاح دیدند و ترقی ایران را بسته به کاردانی و کفایت او دانستند.»

گفتگوی یکی از رجال با علی محمد خان کاشانی در خصوص کمک به دولت و ملت

ولی چند ماه پس از آن در شعبان 1318 قمری، پس از بازگشت علی محمد خان کاشانی از اروپا، او در مقاله ای با عنوان «جواب مدیر» خاطرات خود را از ملاقات و گفتگوهایش با یکی از وزرای ایران در پاریس، هنگام سفر مظفرالدین شاه به ان شهر در همان سال را چنین نقل می کند:
«وری به من گفت: یعنی به چه وسیله دولت و ملت را خادم و ذکر خیر را باعث توانی شد؟
گفتم: جسم معلول ایران تنقیه کنم و از رگ حیات او خون فاسد بیرون آرم و نیکو دانسته ام که خواب زده شرقی جز به بانگ ناقوس مطبوعات ازخواب غفلت سر بر ندارد و رجال و بزرگان ایران جز به تیغ زبان جراید ادب نشوند و طریقه استبداد از دست ندهند. اگر دولت به مال همراهی کند من به جان پیش قدمی نمایم و روزنامه ای مانند تان یا فیگارو در پایتخت ایران احداث کنم و معایب و مفاسد ملک را هر روز به واسطه آن به سمع پادشاه رسانم.
وزیر به خنده گفت: اول مودی تو من هستم. تو می خواهی راه مدخل من سد کنی و عیوبات من بنمایی و ملت غافل را از استبداد و ظلم ما بیدار کنی و این خیال همان نزد عشق بازی با دختر پریان است که وقتی در ضمن مقاله مصاحبه نوشته بودی و هرگز صورت خارجی پیدا نخواهد کرد. فرض محال چنین روزنامه درتهران که خود تقریر می کنی احداث کردی روز سوم اموال مطبعه به غارت برند و بنای آن خراب کنند و معلوم نیست سرصاحبش در کجا بازی کند.
گفتم همه این ها که فرمودید صحیح است من هم نیکو می دانم لکن خود را در این راه فدا می کنم تا سد آن شکسته شود و مرردم بدانند از جان گذشتن سهل است. اگر دفعه اول مطبعه بعد از سه روز خراب شد و باقی آن معدوم گشت دفعه دوم بعد از سه ماه خراب شود و دفعه سوم تا ابد بماند.

نوع انتقادات مطبوعات فارسی زبان مصر به عملکرد دولت و وزرا

واقع گرایی و واقع نگاری خصلت حاکم بر گزارشات و اخباری است که در مجموعه جراید فارسی زبان مصر در رابطه با سلطنت، دولت و وزرا ایرانی، چاپ و منتشر می شده است. خبرنگاران، نویسندگان و مدیران آن جراید، ضمن رعایت برخی از موضوعاتی که به نظرشان جزو اصول می آمد(سلطنت و حفظ احترامات آن و معیارهای اخلاقی) نسبت به بازگو نمودن آنچه صحیح و درست می پنداشتند اقدام می کردند. در این چارچوب یک وزیر یا صدراعظم به طور مطلق مثبت یا منفی قلمداد نمی شد با آمدن یک صدراعظم جدید امیدها برای اصلاح کار ایران و پیشرفت آن پررنگ تر می شد ولی این وضعیت مانع از بیان انتقادات نمی گشت. انتقادات نیز از نوع تخریب گرایانه شخصی نبوده و عمدتا از سر دلسوزی و به منظور ارائه راهکارهای جدید بیان می شد.
نگرش سیاسی در بیان انتقادات به چشم نمی خورد. دوستی یا دشمنی با یک صدراعظم سبب بدگویی و یا مدح دیگری و یا تعریف و تمجید و انتقاد و مذمت آنچه که در گذشته وجود داشته نمی شد. چنین وضعیتی را نیز می توان در گزارشات و اخباری که از وضعیت شهرها و نقاط مختلف ایران در جراید فارسی زبان مصر (حکمت، ثریا، پرورش، کمال و چهره نما) چاپ می شد، عینه مشاهده کرد.

نحوه خبرگیری جراید فارسی زبان خارج از کشور از شهرها و نقاط مختلف ایران

سیستم خبرگیری و دریافت گزارش از رویدادها و وقایع اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایران، عمدتا بر مبنای اطلاعات رسیده از وقایع نگاران(یا همان خبرنگاران) وکیل های فروش مطبوعات در شهرهای مختلف ایران، مخاطبین و خوانندگان جراید مورد بحث، استوار بود. در شماره 343 هفته نامه حکمت اخبار و گزارشات چاپ شده به نقل از:
– به موجب اخبار تهران که شیوع تمام در تبریز به هم رسانیده
– به موجب اخبار وقایع نگار حکمت از تهران
– به موجب خبر تلگرافی تهران
چاپ شده اند. در تیتر بندی اخبار و گزارش های مذکور برخی مواقع نکات جالبی وجود دارد، از آن جمله اخبار تهران در ذیل عنوان دارالخلافه تهران و اراده اخبار تبریز در ذیل عنوان «دارالسلطنه تبریز» هستند. تنوع خیره کننده موضوعی گزارشاتی که از نقاط مختلف ایران در مطبوعات فارسی زبان مصر چاپ می شد، گنجینه ای از اطلاعات پیرامون ابعاد مختلف حیات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، مدنی و سیاسی ایران عصر مظفری را فراهم کرده و به فرهنگ دوستان ایران زمین ارائه می کند. گزاراشاتی از قالی بافی، نقشه کشی، تصویر، عکس، مردم شناسی طبقات مختلف در شهرستان ها ، عزاداری ها و سایر رسوم ملی و مذهبی، فعالیت های فرهنگی همچون مدرسه سازی نمونه هایی از موضوعات مورد توجه خبرنگاران و وقایع نویسان مطبوعات فارسی زبان مصر برای چاپ گزارش هایشان در آن مطبوعات هستند با هم مروری بر نمونه از آن گزارش ها (در سال 1316قمری) خواهیم داشت:
«اخبار فارس: خبرنگار مخصوص ما از شیراز می نگارد که از پنجشنبه هفدهم این ماه تاکنون[احتمالا 1316 قمری] که بیست و ششم است هشت دفعه زلزله شده و دو سه دفعه شدید بوده ولی نظر به قلت مدت، خرابی و خسارتی نرسانده است. با این همه از تواتر آن، قلوب متوحش است و عموم اهالی متزلزل و مضطرب اند. عوام دست به دامان تولای خامس آل عبا علیه الاف التحیه و الثناء زده و در هر کوی و برزن مشغول به روضه خوانی هستند. خواص در میان حیاط چادر زده و کمتر به اطاق ها عبور می کنند. مردم فقیر که از هر دو بی بهره اند، توکل به خدا نموده اند تا چه پیش آید.
صنعت قالی بافی که از صنایع نفیسه ایران است در فارس نیز شایع و دایر است چون این صنعت بزرگ خاص ایلات قشقایی و عرب بود، چنانکه باید در نظافت و خوش نقشی آن اهتمام به عمل نیاوردند تا در این ایام جناب قوام الملک چند استاد ماهر قالی باف از کرمان خواسته و آقا میرزا آقای نقاش را که در صنعت نقاشی مهارت تامه دارد گفتند تا تصویر تخت جمشید و سایر ابنیه های عتیق ایران را نقش نماید و انها را ببافد و اکنون مشغولند و عنقریب این صنعت به مدارج عالیه ترقی خواهد رسید.
با اینکه امسال خداوند متعال شر بلای مبرم ملخ را از سر اهالی دفع کرد و محصولات و مزروعات در نهایت وفور بود و زراعت برنج از سنوات سابقه به غایت بیشتز و بهتر بود معهذا در این سال حبوبات و غله از سال های پیش گرانتر و برنج نایاب و هیزم و ذغال قحط است و این قحط و تنگی، تمام به واسطه عمل متبکر محتکرین است و معاملات از اعلا و ادنی منحصر به احتکار است.»

انعکاس اخبار شهر و نقط مختلف ایران در جراید فارسی زبان خارج از ایران

گزارشات متعدد دیگری از شهرها و نقاط مختلف ایران در هر شماره از شماره های چاپ شده مطبوعات فارسی زبان مصر وجود دارد. در این گزارشات اطلاعات بسیار جالبی از وقایع اجتماعی، سیاسی ایران ارائه شده اند. در گزارشی که از شهر قزوین(در صفر 1318 قمری توسط خبرنگار مخصوص هفته نامه پرورش تهیه شده) وجود دارد ضمن بیان حضور روس ها در شهر و فعالیت آنها برای در اختیار گرفتن منابع اقتصادی آنجا از کفایت و سرعت عمل روس ها در انجام وعده ها و احقق ایده هایشان (ساختمان سازی و…) یاد می شود. در آخرین صفحه از آخرین شماره هفته نامه پرورش، گزارشی از وضعیت درالخلافه طهران درج شده است که تصویری کاملا مثبت از رویدادهای سیاسی و اقدامات دولت در آن ارائه می شود.

چنین شیوه ای در ارائه گزارشات گاهی این توهم را به ذهن می آورد که نحوه انعکاس اخبار در مطبوعات فارسی زبان مصر، شباهت زیادی به نحوه انعکاس اخبار در مطبوعات چاپ شده در داخل ایران دارد چنین وضعیتی به ویژه در هنگام مطالعه اخبار پیرامون شاه و دولت (صدراعظم) به چنین وضعیتی به ویژه در هنگام مطالعه اخبار در مطبوعات چاپ شده در داخل ایران دارد.
چنین وضعیتی به ویژه در هنگام مطالعه اخبار پیرامون شاه و دولت (صدراعظم) به وجود می آید، ولی چنین تصویری قابل تسری به کلیت اخبار و گزاراشات چاپ شده در مطبوعات فارسی زبان مصر(حکمت، ثریا، پرورش، کمال و چهره نما) نمی باشد. نمونه های متعددی از گزارشاتی وجود دارند که در آن ها موارد اعتراضات و انتقادات نسبت به دولت درج شده اند. تعداد این گونه گزارشات در مجموع نسبت به گزارشاتی که در آنها از اقدامات دولت تعریف و تمجید شده است. به مراتب ببشتر می باشد. به عنوان نمونه به گزارش از شورش نان درتهران در ربیع الثانی 1318 قمری می توان اشاره کرد که در هفته نامه پرورش به چاپ رسید. در موردی مشابه (قحطی نان در سال 1317 قمری) گزارش دقیق واقعه در هفته نامه ثریا چاپ شد همچنین اعتراضات گشترده طبقات مختلف مردم به دولت نیز در صفحات مطبوعات مورد بحث انعکاس می یافت. از آن جمله اعتراض علما و تجار شیرازی به فعالیت مستشاران بلژیکی در گمرکات ایران است که در شماره های متعددی از هفته نامه پرورش انعکاس پیدا کرد.

ادامه دارد…