این مقاله در آذر ماه سال 1400 در ماهنامه فرهنگی و هنری «طبل» منتشر شده است در این بخش مقدمه و بخش هایی از سرفصل های آن منتشر می شود. برای دسترسی و مطالعه کامل مقاله به نسخه الکترونیکی ماهنامه که در فیدیبو منتشر می شود مراجعه کنید.

در جریان جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین (1320-1324/1941-1945) عوامل گوناگونی همچون لزوم امداد رسانی به کشورها و ملت های درگیر در جنگ و نیز وجود بحران های عظیمی همچون قحطی و بیماری های مسری در ایران و دیگر کشورها، دست به دست هم داده و انگیزه ای برای تشکیل و فعالیت گروه های خیریه ای از سوی کشورهای غربی و شوروی در ایران شد که از آن جمله می توان به کمیته کمک به آسیب دیدگان جنگ در شوروی صلیب سرخ آمریکا انجمن جمع آوری اعانه ایران و انگلیس اشاره کرد.
پایان جنگ جهانی دوم و آشکار شدن تقریبی جغرافیای سیاسی دو اردوگاه شرق و غرب تاثیر مهمی بر فعالیت های خیره ای شوروی و دول غربی در ایران گذاشت . بر این اساس فعالیت ها و رفتارهای خیره ای و امداد رسانی هر یک از طرفین جنگ سرد در ایران تابعی از سیاست های کلی حاکم بر آنها در کشاکش جنگ سرد بود. در این رابطه بحث را نخست از شوروی و اقدامات دولت آن کشور در این زمینه آغاز می کنیم.

انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی

با شروع جنگ سرد و ورود عملی ایران به بلوک غرب از یک سو و نیز نوع ساختار خاص سیاسی و تشکیلاتی حاکم بر شوروی، که امکان وجود و فعالیت یک موسسه یا تشکل خاص خیره ای را جدا از ساختار حاکم بر دولت نمی داد، فعالیت های خیریه ای شوروی در ایران به شدت کاهش پیدا کرد و به موارد خاصی محدود شد. در این رابطه گزارش های موجود از برگزاری 36 شب نشینی در انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی جهت گردآوری اعانه برای امور خیریه، در طول سال های 1322-1335 حکایت دارد که در یکی از آنها شمس پهلوی، غلامرضا پهلوی، هیئت دولت و نمایندکان مجلس نیز حضور داشتند….

برای دسترسی به اسناد جنگ جهانی دوم به این لینک در سایت سند ایران مراجعه کنید.

بیمارستان شوروی

بیمارستان شوروی را می توان دیرپاترین نهاد خیریه ای شوروی در ایران در ایام جنگ سرد قلمداد کرد. سابقه تشکیل این بیمارستان به اوایل سال های 1320 بر می گردد که به شکلی محدود و در حد یک درمانگاه در تهران تاسیس شد و فعالیت آن ورد استقبال مردم تهران قرار گرفت. اما به نظر می رسد با سخت تر شدن جنگ در جبهه های شوروی کادر درمانی درمانگاه مذکور در حدود اواخر سال 1320 اوایل 1942 به شوروی فراخوانده شده و فعالیت آن درمانگاه در تهران دچار رکود شد.
با تغییر اوضاع جبهه هار نبرد در شوروی به ضرر آلمانی ها برگشتن ورق جنگ در کلیه جبهه ها، مقامات مسکو با توجه به استقبال ایرانیان از فعالیت درمانگاه شوروی و تاثیر بسیار زیاد تبلیغاتی فعالیت آن درمانگاه در به وجود آمدن وجهه مثبت در نزد ایرانیان از اواخر سال 1321 اوایل سال 1943 درصدد گشایش مجدد یک مرکز پزشکی در قواره یک بیمارستان در تهران بودند و بدین منظور مقامات ذیربط آن کشور به تهران سفر کردند.
در چنین اوضاعی بود که بالاخره بیمارستان شوروی، در روز شنبه 31 اردیبهشت ماه 1322 در مراسمی با حضور مقامات عای رتبه ایرانی، مدیران مطبوعات و تعدادی از پزشکان و سفیر شوروی در تهران در محل آن بیمارستان گشایش یافت…

برای دسترسی به اسناد روابط ایران و شوروی به این لینک در سایت سند ایران مراجعه کنید.

بلوک غرب و آمریکا

برخلاف آنچه که در مورد فعالیت های خیره ای شوروی در ایران طی سال های 1325-1357 گذشت . این دوره را به استثنای سال های اوج گیری نهضت ضد استعماری نفت و ایام نخست وزیری دکتر مصدق می باید بهار فعالیت های گروه های خیریه ای غربی و به ویژه آمریکایی در ایران قلمداد کرد.

انجمن خیریه ایران و آمریکا

انجمن خیریه ایران و آمریکا در واقع بازوی کمک های بشر دوستانه انجمن ایران و آمریکا بود که به ویژه در ایام جنگ جهانی دوم فعالیت زیادی در ایران داشت. فعلیت های بشر دوستانه انجمن امداد و خیریه ایران و آمریکا در سال های پس از پایان جنگ جهانی دوم و شروع جنگ سرد افزایش زیادی یافت به نحوی که در مهر 1328/اکتبر 1949 سه تشکل خیریه آمریکایی (انجمن خیریه ایران و آمریکا، باشگاه زنان آمریکا و بنگاه خیریه دیرفوس) در تهران مراسم اشتراکی را در باغ سفارت آمریکا در آن شهر برگزار کردند که هدف از آن جمع آوری کمک و اعانه برای ساخت ساختمان جدیدی برای پرورشگاه یتیمان بود.زمین لازم برای ساخت پرورشگاه مذکور قبلا از طرف شهرداری تهران اهدا شده بود. درهمین رابطه نقشه های ساختمان پرورشگاه و زمین های بازی و سبزی کاری و باغ پرورشگاه کاملا آماده شده بود و شرکت های ساختمانی ایرانی هم که قبل از آن بدون اخذ سود عمارت قبلی درمانکاه خیریه دریفوس را ساخته بودند. این بار نیز برای کمک به خیریه ای آن سه تشکل مصم شده که عمارت پرورشگاه جدید را نیز بسازند….

باشگاه بین المللی زنان

شعبه ایرانی باشگاه مذکور شامل گروهی از بانوان خارجی و ایرانی بود که فعالیت های خیره ای نیز از جمله اهداف آنها به شمار می رفت، در همین راستا باشگاه مزبور موفق شد تا پایان سال 1353 با استفاده ازز کمک و خدمات داوطلبانه اعضا آسایشگاه کودک را برای نگهداری 45 کودک برپا سازد.

بنیاد خاور نزدیک در ایران

بنیاد خاور نزدیک در سال 1915 برای کمک به کشورهای آسیب دیده در جنگ در آمریکا بنیان گذاری شد و در سال 1325 رسما برای کار در ایران از سوی دولت ایران دعوت شد. علیرغم اینکه محور اصلی فعالیت بنیاد مذکور در ایران اجرای برنامه های کشاورزی فرهنگی و آموزشی بود. لیکن در کارنامه فعالیت هایش ساخت درمانگاه، بیمارستان، غسالخانه و رخت شوی خانه در نقطا مختلف ایران نیز وجود دارد…

مرکز روانی جان اف . کندی

از جمله موسسات و تشکل های خیریه ای آمریکایی فعال در ایران سال های 1340 «مرکز روانی جان اف. کندی» بود که هدف خود را تلاش در زمینه تربیت و هدایت روانی کودک اعلام کرد. در زمینه رسیدگی به اطفال محروم و فقیر از جمله مسائل بهداشتی و تعلیم و تربیت آنان فعالیت می کرد.

برای دسترسی به اسناد روابط ایران و آمریکا به این لینک در سایت سند ایران مراجعه کنید.

سازمان خیریه کاوه

سازمان خیریه کاوه مخفف کلمات همکاری آمریکا برای رفاه مردم در همه جاست که در سال 1944 و در کوران جنگ جهانی دوم در آمریکا به منظور کمک به آسیب دیدگان اروپایی در جنگ ببه عنوان یک موسسه و سازمان غیر دولتی تاسیس شد ولی در فاصله کوتاهی شعب متعددی را در کشورهای مختلف دنیا از جمله ایران ایجاد کرد. پس از مجموعه ای از تلاش های وسیع نهادهای آمریکایی در ایران طی سال های 1325-1337 با توجه به فضای سیاسی جهانی در اواخر سال های 1950 به منظور به رسمیت بخشیدن به حضور و فعالیت موسسه کاوه در ایران قرادادی بین دولت ایران و آن موسسه در خرداد سال 1337 برای نحوه چگونگی فعالیت آن موسسه در ایران به امضا رسید…

باشگاه لاینز( لاینز کلاب اینترنشنال)

شاید بتوان باشگاه لاینز را فعال ترین و پر سر و صدا ترین تشکلی دانست که در رابطه با امور خیریه در ایران دوره مورد بررسی مقاله حاضر فعالیت می کرد. باشگاه لاینز اساسا باشگاهی بود که در آمریکا تشکیل شده و در اواسط سال های 1330 فعالیت خود را در ایران با محوریت انجام امور خیریه آغاز کرد و به سرعت فعالیت آن گشترش یافت. به نحوی که در سال 1340 تعداد باشگاه لاینز در ایران به 21 رسیده بود اما یک سال بعد و در اردیبهشت 1341 تعداد مذکور به 93 باشگاه افزایش یافت.
فعالیت های خیره ای باشگاه لاینز بسیار گشترده بود و از کمک های موردی به افراد و مشارکت در امداد رسانی در سزح کشوری را شامل می د به عنوان نمونه در جریان زلزله بوئین زهرا باشگاه لاینز نیز دست به مار شد و کمک هایی را برای زلزله زدگان ارسال کرد. کمک به ساخت ساختمان برای کم توانان از جمله نابینایان و کرو لال ها و کمک به مستمندان در شهرهای مختلف از جمله این گونه خدمات خیریه ای است که طی حدود دو دهه توسط اعضای باشگاه های لاینز ایران انجام می شد…

بیشتر مطالعه کنید: جنگ سرد و تئاتر ایران

جمعیت فرانسوی خیریه تخت های سفید

حمایت مقامات عالی رتبه ایرانی از فعالیت خیریه های خارجی تنها محود به خیره هایی نمی شد که در داخل ایران فعالیت داشتند. بلکه در برخی موارد آمام جمعیت یا موسسه خیریه ای را مورد حمایت قرار می دادند که گسترده فعالیت آن شامل ایران نمی شد از آن جمله می توان به جمعیت فرانسوی خیریه تخت های سفید اشاره کرد که در آبان ماه 1350 با حمایت فرح پهلوی مراسم شکوهمندی به مناسبت پنجاهمین روز تاسیس آن در فرانسه در چادر بزرگ ساطنتی تخت جمشید در حضور فرح پهلوی برگزار شد….

کمک های خیریه ای در زمینه امور فرهنگی

علاوه بر موارد فوق الذکر ارائه کمک های خیریه ای در زمینه امور فرهنگی به ویژه کمک به مدارس و دانشگاه های ایرانی نیز از جمله الویت های موسسات بشر دوستانه غربی فعال در ایران طی دوره جنگ سرد بود. دراین رابطه به ویژه باید از تلاش های آمریکایی ها در زمینه حضور در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی ایران در سال های 1330 یاد کرد. …

کمک های دولت و حکومت ایران

علاوه بر کمک های ممردی به ویژه حمایت های گسترده مقامات ایرانی دولت ایران نیز در یک رویه قانونی هرازگاهی با صدور بخشنامه ای معافیت مالیاتی برای موسسات خیریه به ویژه موسسات خیریه آمریکایی جهت واردان کالاهای آنان فراهم می کرد در سال 1310 وزارت داخله کشور طی نامه ای به والی فارس خبر از صدور بخشنامه های پیرامون معافیت موسسات خیریه آمریکایی از پرداخت مالیات داد.
در طول ایام جنگ سرد در ایران نیز رویه مزکور توسط دولت و حکومت ایران پیگیری شد. در سال 1334 هیئت وزیران موافقت خود را با معافیت موسسه خیریه s.o.a از پرداخت حقوق گمرکی واردات بیست بسته لباس مستعمل آمریکایی جهت توزیع میان مستمندان در ایران اعلام کرد. سه سال بعد نیز موسسه خیریه آمریکن جوئیت از پرداخت حقوق و عوارض گمرکی بابت واردات کالای خیریه ای به ایران معاف شد…