این مقاله در بهار سال 1401 در مجله فرهنگی، اجتماعی قلم یاران توسط مسعود کوهستانی نژاد نوشته و منتشر شده است در این بخش می توانید به بخش هایی از این مقاله را بخوانید برای دسترسی به کل مقاله می توانید به نسخه فیزیکی و یا نسخه الکترونیکی آن مراجعه کنید.

حسین علاء (1260-1343) یکی از پر آوازه ترین رجال سیاسی ایران بود که طیف وسیع مشاغل و مقامات دولتی او در بحرانی ترین وضعیت ایران در طول تاریخ معاصر، از وی یک چهره متفاوت از دیگر همگنانش به وجود آورد. مقاله حاضر به مروری بر فعالیت های او در طول سال های 1300 -1306 (از زمان انتصابش به وزارت کبرای ایران در واشنگتن تا عزیمتش از ایران به فرانسه به مقامی مشابه در سال 1306) اختصاص دارد. به باور نگارنده این دوره از حیات سیاسی حسین علاء به واسطه عدم توجه جدی پژوهشگران، نیازمند تاملی جدی تر می باشد.

فعالیت ها و اقدامات حسین علاء به عنوان وزیر مختار در آمریکا

حسین علاء متولد سال 1260 در تهران، فرزند محمد علی خان علاء السلطنه یکی از رجال و مقامات ارشد عصر قاجار و مشروطیت ایران است. حسین علا از عنفوان جوانی در وزارت خارجه ایران استخدام شده و به سرعت مدارج ترقی را طی کرد. به نحوی که پس از پیروزی انقلاب مشروطیت، نخست به مقامات عالی رتبه در آن وزارت خانه نایل و بالاخره نخستین بار در سال 1296 به پست وزیر فوائد عامه منصوب شد. مدتی بعد و در سال 1298 به عنوان وزیر مختار ایران در اسپانیا راهی خارج از کشور گردید. در همین مقام بود که عازم واشنگتن شده و به عنوان وزیر مختار ایران در اسپانیا راهی خارج از کشور گردید. در همین مقام بود که عازم واشنگتن شده و به عنوان وزیر مختار ایران در ایالات متحده آمریکا مشغول کار گردید

برای مشاهده اسناد روابط ایران و آمریکا به این لینک مراجعه کنید

حسین علاء بلافاصله پس از ورودش به تهران در آبان 1303 در مصاحبه ای گفت مدت ماموریتش در واشنگتن قریب به دو سال و شش ماه به طول انجامید. اگر این ادعا را بپذیریم او می باید در حدود اواسط بهار 1301 به محل ماموریت خود در واشنگتن رسیده باشد و در حالی که بنا به مدارک موجود، حضور او در واشنگتن به مدت ها قبل از آن باز می گردد. از جمله آن مدارک، می توان به یادداشت کوتاهی اشاره کرد که در مورد فعالیت حسین علا در واشنگتن در اواخر زمستان 1300 تهیه شد و در آن می خوانیم: «اطلاعاتی که اخیرا از واشنگتن و نیویورک رسیده حاکی است که آقای آقا میرزا حسین علائی در ماموریتی که از طرف دولت داشته خدمات فوق العاده در جلب نظر دولت اتازونی و کمپانی های آن مملکت نسبت به ایران نموده و فعالیت معظم به طوری موثر و به درجه ای به موقع بود که مراکز مهمه انگلیسی نسبت به ایشان به وسایل مختلفه خصومت پیدا کرده و حالیه هم مامورین دولت مشارالیها در اتازونی و تهران اقداماتی می نماید که به آن وسایل خدمات این یگانه خادم را خنثی نمایند.»

اسناد موجود در وزارت خارجه نیز بر این نکته تاکید دارند که استوارنامه حسین علا برای سفارت واشنگتن در تاریخ 17 اسد (مرداد) 1300 توسط احمد شاه به امضا رسید. زمانی که قوام السلطنه ریاست وزرا و محتشم السلطنه وزیر امور خارجه ایران بودند.

ایام حضور حسین علاء در واشنگتن مصادف با تلاش ها زیاد طیفی از سیاسیون ایرانی برای باز کردن راه حضور آمریکایی ها در ایران شد. شاخص و مهم ترین موضوع برای آنان نفت و اعطاء امتیاز نفت شمال به شرکت های آمریکایی محسوب می شد. به مرور زمان، کشاکش اعطا امتیاز نفت شمال به آمریکایی ها از یک سو در داخل ایران و از سویی دیگر در داخل آمریکا و میان کمپانی های معظم نفتی آمریکا از جمله سینکلر و استاندارد اوایل به اوج خود رسید. حسین علاء نیز به عنوان سفیر ایران در واشنگتن در کانون کشمکش ها قرار گرفته و تلاش می کرد نظرات صاحب نظران مقیم آمریکا را از جمله مورگان شوستر در مورد پیشنهادات ذی ربط آن کمپانی ها به دولت ایران منعکس نماید.

جلب توجه آمریکایی ها برای سرمایه گذاری در ایران

البته در میان بحران نفت شمال، تلاش های حسین علاء برای جلب دیگر تجار و سرمایه داران آمریکایی برای فعالیت در ایران و توسعه تجارت بین دو کشور همچنان ادامه یافت. اور در خلال مراسله نسبتا مفصلی که در اواسط 1301/1922 به وزارت خارجه فرستاد، کالاهای ایرانی قابل عرضه را در بازار آمریکا به این شرح برشمرد.:«امتعه ای که ممکن است در آمریکا مشتری پیدا نماید ابریشم دست تاب نقره کاری از قبیل فنجان و ظروف ملیله زنجان و کنده کاری شیرازی، شیرینی جات ایرانی از قبیل گز اصفهان، سوهان قم، گردو و آجیل، تنباکوی شیراز و توتون گیلان که اگر از تنباکوی شیراز بتوان سیگار برگی درست کرد ممکن است با توتون و تنباکوی آمریک رقابت نماید، برگ هلو، کشمش، عباهای زردوزی، قلاب دوزی کار گیلان، قلمکاری بر پرده و روی میز، گیوه و ملکی.»

تهیه صورت از اجناس ایرانی

او در نظر داشت «کتابچه ای راجع به ایران طبع و در مراکز مالی آمریک توزیع شود. همچنین در روزنامجات معتبر واشنگتن و نیویورک مقالاتی درج گردد. ولی مع التاسف بدون در دست داشتن اطلاعات و ارقام صحیح و اقدامات مثبت، چنین کاری انجام پذیر نیست.» علیرغم این موضوع، تلاش های علاء دست آوردهایی را نیز به همراه داشت. به نحوی که در اواخر سال 1301 گزارش شد: «اخیرا تقاضانامه ای از طرف اتحادیه تجار آمریکا به وزارت تجارت [ایران] واصل شده که تمایل خود را برای ترویج امتعه ایران و آمریکا ابراز داشته که حاضر برای همه گونه موافقت در این زمینه با تجار ایرانی که مایل به طرف شدن با آنها را دارند، نموده و صورتی از اجناس آمریکا را ارسال داشته اند که قریب پنج هزار رقم می باشد.» علاوه بر تجار کمپانی های معتبر آمریکایی نیز برای سرمایه گذاری در پروژه های زیر ساختی ایران، گام به جلو نهادند. از آن جمله می توان به سفر نماینده کمپانی «یولین» به تهران در اواسط سال 1302 اشاره کرد که پیشنهاداتی در رابطه با سرمایه گذاری در زمینه احداث و ایجاد خط آهن و استخراج معادن و تاسیس کارخانجات الکتریکی و برقی در ایران مطرح کرد.

انتصاب میلیسپو

از جمله تاثیر گذارترین دست آوردهای حضور حسین علاء تهیه مقدمات لازم برای انتصاب دکتر میلیسپو به سمت ریاست کل مالیه ایران بود تغییری که تاثیر بسیار مهمی بر وضعیت اقتصادی و مالی ایران در سال های 1303-1306 باقی گذارد.

تشکیل انجمن ایران و آمریکا در نیویورک 1923/1302

یکی از مهم ترین اقدامات حسین اعلا در واپسین ایام حضورش در واشنگتن، همکاری و یاری رساندن به تشکیل انجمن ایران و آمریکا در نیویورک در اواسط سال 1302/1923 بود. توافق اولیه برنامه ریزی برای تشکیل آن انجمن در جلسه مهمانی ای که از سوی حسین علاء به افتخار بازگشت دکتر بوکارت (رئیس بانک ایران) از تهران در نیویورک ترتیب یافت، انجام شد. نخستین سخنران آن مهمانی 54 نفره ، پرفسور جاکسن، استاد وقت دانشگاه کلمبیا بود که در خلال صحبتش به لزوم تشکیل انجمنی برای «تزیید روابط بین ایران و اتازونی و شناساندن ایران به آمریکایی ها » اشاره کرد.

در ادامه مورگان شوستر نیز سخنانی با موضوع لزوم کمک به ایران برای رفع مشکلات و اجرا اصلاحات ایراد کرد. سپس ایپر یکی از بزرگ ترین سرمایه داران آن زمان شرق آمریکا و نیویورک از خاطراتش در سفر به ایران و مهمان نوازی های ایرانی ها، حکایت هایی بیان کرد. بعد از او حسین علاء به عنوان مهماندار: «شرحی راجع به دولت و ملت آمریکا اظهار و به حضار تکلیف نمود که به سلامتی رئیس جمهوری اتازونی جام خود را بلند کرده و مارش ملی اتازونی هم در این وقت مترنم بود.» در نهایت به پیشنهاد دکتر جانسن هیئت مدیره موقتی متشکل از سه نفر برای تاسیس رسمی انجمن ایران و آمریکا در نیویورک انتخاب شدند.

برای دسترسی به اسناد روابط ایران و آمریکا به این لینک از سایت سند ایران مراجعه کنید

انتخابات دوره پنجم مجلس شورای ملی

در هنگام انتخابات دوره پنجم مجلس شورای ملی در حوزه تهران در تابستان 1302 علاء در واشنگتن به سر می برد. ولی این موضوع مانع از این نشد که به عنوان داوطلب نمایندگی از سوی برخی از جریانات سیاسی در انتخابات، مطرح نشود. در نهایت او در ابتدا نامش جز اسامی داوزده نفری که بالاترین رای را در اختیار داشتند نبود، اما به واسطه کناره گیری مستوفی الممالک به عنوان یکی از آن دوازده نفر، حسین علاء جایگزین او در دوره پنجم شد. اندکی بعد در اواخر سال 1302/اوایل 1923 و در آستانه شروع به کار دوره جدید محلس شورای ملی بنا به گزارش «روزنامه تریبون دو رمان» چاپ ژنو: «میرزا حسین خان علائی وزیر مختار ایران مقیم واشنگتن اطلاع داده که بعدها (مسیور.ا.س.فیلیو) صراف نیویورکی امور اقتصادی ایران را به عهده خواهد گرفت تا موقعی که بانک های اتازونی (امریکا) به تادیه چهل میلیون دلار قرضی که دولت ایران از اهالی آمریکا می خواهد دریافت نماید. شرکت نکنند.»

متعاقبا در اوایل دلو 1302 حسین علاء طی تلگرافی از واشنگتن به تهران، نمایندگی خود را قبول کرده و درخواست طرح تصویب اعتبارنامه اش را در مجلس به وزارت داخله اطلاع داد. اما پس از تصویب اعتبارنامه، علاء به وزارت خارجه اطلاع داد به دلیل مرض برونشیت و سینه درد از عزیمت به ایران معذور است.سچس از پس از دریافت سه ماه مرخصی از وزارت خارجه در 26 خرداد 1303/15 ژوئن 1924 نیویورک را به مقصد سوئیس به قصد معارلجه ترک کرد. اما خدود سه ماه بعد و در اوایل شهریور ماه حسین علاء هنوز در سوئیس بوده و قصدی بر حرکت به سوی ایران نداشت. گزارش موجود از وضعیت او در سوئیس حکایت از این دارد که «میرزا حسین خان علائی مشغول معالجه کسالت هستند و به قرار اطلاع حاصله چنین قرار گذاشته بودند که از سوئیس به قصد معالجه ترک کرد.
اما حدود سه ماه بعد و در اوایل شهریور ماه حسین علاء هنوز در سوئیس بوده و قصدی بر حرکت به سوی ایران نداشت. گزارش موجود از وضعیت او در سوئیس حکایت از این دارد که «میرزا حسین خان علائی مشغول معالجه کسالت هستند و به قرار اطلاع حاصله چنین قرار گذاشته بودند که از سوئیس موقعی حرکت نمایند که در مسکو آقای تقی زاده را ملاقات و به اتفاق یکدیگر به طرف ایران بیایند. ولیکن برخلاف اجرای تصمیم فوق الذکر شاید به ملاحظه تکمیل معالجه ممکن نگردیده است، در هر حال قریبا معظم له به طرف ایران عزیمت خواهند نمود.» تا اینکه بالاخره در آبان ماه 1303 حسین علاء پس از قریب به شش سال به تهران بازگشته و وارد مجلس شد.

اما از سویی دیگر و طی مدت افزون بر یک سال از زمستان 1302 به بعد علی رغم اتفاقات زیادی از جمله شکست مقوله اعطا ی امتیاز نفت شمال به کمپانی های آمریکایی و قتل ماژور ایمبری، کنسول ایالات متحده در تهران حسین علاء در میانه واشنگتن و ایران به بهانه بیماری گوشه گیری کرده و حتی پس از بازگشت به تهران و حضور در محلس نیز سعی کرد حضور کم رنگی در صحنه سیاست داشته و حتی در مجلس از ادای هرگونه سخنرانی و یا اظهار نظری خودداری نماید. به نحوی که در بهمن 1303 یک نفر از طرف سایر معتقدین علاء در شکایت از اعمال چنین رفتاری در بیانیه ای عمومی خطاب به او نوشت:
«حضرت آقای علائی
چرا به شما نگوییم که عموم جوانان منور الفکر و بی آلایش این مملکت شما را از هر حیث پیشوای خود می دانند و ذکر نام جمیل شما بر روی تمام لب ها است. با این تفاصیل و با این پشتیبانی که از افکار و قلوب عامه برای خود ذخیره دارید. چر به کرسی نطق مجلس صعود نمی نمایید و با طلاقت لسانی که مخصوص خودتان است راجع به اوضاع حاضره و خیر و مصلحت اظهار عقیده نمی فرمائید.عموم وطن پرستان در وادی بی تکلیفی حیران و سرگردان منتظر یک فرمان هستند. آن فرمان باید از دهان شما بیرون آید.»

نکته جالبی که در اینجا وجود دارد این است که مدتی قبل از درخواست مذکور، حسین علاء و سخنرانی اش را با عنوان روابط ایران و آمریکا در مجمع جوانان ایران ایراد کرد. که احتمالا از نظر محتوا می باید شباهت بسیاری به سخنرانی دیگری از حسین علاء در مراسم جشن فارغ التحصیلی مدرسه آمریکایی در تهران در اواسط خرداد 1304 داشته باشد. سخنرانی اس که بعد از نطق سفیر جدید آمریکا در تهران فلیپ هوفمان در همان مراسم انجام شد و در طی آن حسین علاء حول سه محور:

• نکات کلی راجع به احوال روحیه و خصایص اخلاقی ملت آمریکا
• رئوس مسایل در طرز تعلیم و تربیت آمریکایی
• آمالی که باید آقایان فارغ التحصیل نصب العین خود قرار دهند، سخنان مبسوطی را بیان کرد.

به نظر می رسد اتخاذ چنین رویه ای از سوی علاء رابطه مستقیمی با شکست سیاست های کلان آمریکاییان در ایران از یک سو و از سویی دیگر تحولات داخلی ایالات متحده در سال 1303/1924-1925 دارد. مرگ رئیس جمهور هاردینگ محافظه کار در اوت 1923/شهریور 1302 سبب تفویض موقت اختیار امور آمریکا به معون رئیس جمهور، کالوین کولیج شد. همود در سال 1924/1303 به ریاست دائم جمهوری رسید. سیاست های اعمال شده از سوی کولیج با توجه به شرایط داخلی آمریکا، تفاوت زیادی با دوره هاردینگ داشت. به مرور زمان، تغییرات مذکور به حوزه سیاست خارجی آن کشور نیز سرایت کرد. به ویژه پس از استعفا وزیر خارجه آمریکا، هوز در بهمن 1303 روند تغییرات مذکور سرعت بیشتری یافت. در همین راستا و حدود یک ماه بعد سفیر آمریکا در تهران تغییر کرده و فلیپ هوفمان که تا قبل از آن سفیر آمریکا در اوروگوئه بود، ماموریت ایران یافت و در آبان 1303 وارد تهران شد.

تغییر سیاست خارجی آمریکا در قبال ایران

پس از تحولات داخلی آمریکا، سیاست خارجی دولت آن کشور نیز عوض شده و در مورد ایران رویه و سیاست کلی آمریکا در ایران با درک رابطه راهبرد بریتانیا با ایران و محوریت سردار سپه که طی هشت ماه بعد از رئیس الوزرایی به تخت پادشاهی صعود کرد تغییر نمود به همین مناسبت است که در بسیاری از جلسات مهم برگزار شده توسط آمریکاییان در طول سال 1303-1304 به ویژه جلسات سخنرانی های فرهنگی، رئیس الوزرا، سردار سپه نیز حضور داشت. در این چارچوب آمریکاییان با اجتناب از طرح مباحث پر سر و صدایی همچون نفت، فعالیت های خود را در ایران در دو زمینه:
پس از تحولات داخلی آمریکا، سیاست خارجی دولت آن کشور نیز عوض شده و در مورد ایران رویه و سیاست کلی آمریکا در ایران با درک رابطه راهبرد بریتانیا با ایران و محوریت سردار سپه که طی هشت ماه بعد از رئیس الوزرایی به تخت پادشاهی صعود کرد تغییر نمود به همین مناسبت است که در بسیاری از جلسات مهم برگزار شده توسط آمریکاییان در طول سال 1303-1304 به ویژه جلسات سخنرانی های فرهنگی، رئیس الوزرا، سردار سپه نیز حضور داشت. در این چارچوب آمریکاییان با اجتناب از طرح مباحث پر سر و صدایی همچون نفت، فعالیت های خود را در ایران در دو زمینه:

-آموزشی، علمی و فرهنگی
-تجارتی و بازرگانی در سطح متوسط و مشارکت در طرح های عمرانی، تداوم بخشند.

در این راستا شاهد فعالیت های جدیدی از سوی جریان سیاسی، فرهنگی ایرانی همسو با آمریکاییان و نیز مامورین سیاسی و کارشناسان فرهنگی آمریکایی در ایران هستیم که در ادامه به مهم ترین سرفصل های آنها اشاره خواهیم کرد.

ادامه دارد