نویسنده: مسعود کوهستانی‌نژاد
ناشر: مرکز اسناد و خدمات پژوهشی تهران – تابستان ۱۳۸۴

در بخش معرفی کتاب ها به بررسی کتاب “چالش‌ها و تعاملات ایران و عراق در نیمه نخست سده بیست” می پردازیم. روابط ایران و عراق در نیمه نخست قرن بیستم یکی از پیچیده‌ترین و تأثیرگذارترین ابعاد دیپلماسی منطقه‌ای بوده است. این روابط نه‌تنها بر پایه‌ی رقابت‌ها و اختلافات تاریخی شکل گرفته‌اند، بلکه تحت تأثیر تحولات کلان‌تری مانند فروپاشی امپراتوری عثمانی، مداخله قدرت‌های استعمارگر و شکل‌گیری دولت مدرن عراق نیز دچار تغییر و تحول شده‌اند.

در این کتاب، تلاش کرده‌ام تا ضمن بررسی اسناد تاریخی و منابع معتبر، چالش‌ها و فرصت‌های روابط ایران و عراق را در بستر یک قرن پرتحول مورد تحلیل قرار دهم. تمرکز اصلی این پژوهش بر بازخوانی دقیق اسناد تاریخی موجود در آرشیوهای وزارت امور خارجه ایران، سازمان اسناد ملی و برخی روزنامه‌های قدیمی است تا بتوان تصویری شفاف و مستند از این روابط ارائه داد.

ساختار کتاب چالش‌ها و تعاملات ایران و عراق در نیمه نخست سده بیستم

کتاب در چهار فصل تنظیم شده است:

🔹 فصل نخست به بررسی ریشه‌های تاریخی اختلافات میان ایران و عثمانی در بین‌النهرین می‌پردازد. در این فصل، معاهدات و پروتکل‌های مهمی مانند عهدنامه دوم ارزروم (۱۸۴۷)، پروتکل دسامبر ۱۹۱۱ و مذاکرات تحدید حدود مرزی مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین، تحولات دوران جنگ جهانی اول و حکمرانی انگلیس بر بین‌النهرین تحلیل شده است.

🔹 فصل دوم به فرآیند شناسایی رسمی عراق از سوی ایران اختصاص دارد. در این بخش، مذاکرات سیاسی، اختلافات مرزی، جایگاه علمای شیعه، نقش تجار ایرانی و مسائلی مانند اروندرود و رودخانه‌های مرزی بررسی شده‌اند.

🔹 فصل سوم روند تعاملات دوجانبه ایران و عراق را در دهه‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۷ تحلیل می‌کند. در این دوران، معاهدات عدم تعرض، مذاکرات مرزی، قراردادهای تجاری و وضعیت اتباع ایرانی در عراق مورد توجه قرار گرفته‌اند. همچنین، درگیری‌های منطقه‌ای و نقش جامعه ملل در حل اختلافات میان دو کشور بررسی شده است.

🔹 فصل چهارم به سرد شدن روابط ایران و عراق پس از امضای معاهده سرحدی ۱۳۱۶ می‌پردازد. در این دوره، تحولات سیاسی عراق، پیمان بغداد، کودتای عبدالکریم قاسم و تأثیر این وقایع بر روابط دوجانبه ایران و عراق مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

ویژگی‌های کتاب

🔸 این پژوهش بر پایه‌ی منابع آرشیوی و اسناد معتبر تاریخی شکل گرفته است.
🔸 به جای پرداختن صرف به تقابل‌ها و اختلافات، بر تعاملات و همکاری‌های دو کشور نیز تمرکز شده است.
🔸 نقش بازیگران مختلف از جمله دولت‌ها، علما، تجار و نهادهای بین‌المللی در روابط ایران و عراق به تفصیل بررسی شده است.

با مطالعه‌ی این کتاب، خواننده می‌تواند درکی جامع و مستند از روندهای تاریخی شکل‌دهنده‌ی روابط ایران و عراق در نیمه نخست قرن بیستم به دست آورد و با شناخت ریشه‌های این روابط، زمینه‌ای برای تحلیل بهتر آینده‌ی مناسبات دو کشور فراهم کند. چنانچه علاقمند به مشاهده و دانلود اسناد سیاست خارجی خصوصا روابط ایران و عراق دارید می توانید در سایت سند ایران به این اسناد دست پیدا کنید.