این یادداشت در خصوص توسعه فرهنگی یا توسعه سیاسی را من مهرماه سال 1403 در کانال تلگرامی خودم منتشر کردم بهتر دیدم اینجا و بخش یادداشت ها هم منتشر شود تا در دسترس کاربران دیگر نیز قرار بگیرد.

سوال بسیار سخت و آزار دهنده ذهن و فکر، توسعه فرهنگی یا توسعه سیاسی؟ سوالی که در طول تاریخ معاصر ایران از طرف اندیشمندان، سیاستمدارن، انقلابیون، احزاب و گروه های سیاسی و فرهنگی، دولت و حکومت پاسخ هایی در حد گفتار متفاوت و پاسخی تقریبا یکسان در مقام عمل یافت؛ با تمامی گوناگونی و تفاوت و تضاد ایدئولوژیکی و رفتاری آنها با یکدیگر.

برای مشاهده اسناد فرهنگی ایران در تاریخ معاصر می توانید به سایت سند ایران مراجعه نمایید.

قبل از آن نخست باید بدانیم که پاسخ به اولویت میان توسعه فرهنگی یا توسعه سیاسی، منوط به روشن شدن و یا حداقل طرح مباحث نظری پیرامون مسائل اساسی تر در جامعه است که آن مباحث نیز هیچ گاه به طور جدی در محافل فکری و فرهنگی، سیاسی، حکومتی و دولتی نهادهای مدنی و افکار عمومی ایران مطرح نشد.

توسعه فرهنگی یعنی چه؟

موضوع ها و مسائلی همچون: توسعه فرهنگی یعنی چه؟ معنا و مفهوم و چیستی آن کدام است؟ اجزاء تشکیل دهنده آن نوع توسعه چیست؟ نسبت توسعه فرهنگی با «آموزش رسمی» (همان سیاه چاله فرهنگی اخیر الذکر) چیست؟ نسبت توسعه فرهنگی با آزادی بیان چیست؟ نسبت توسعه فرهنگی با دیگر ابعاد جامعه از جمله توسعه اجتماعی، یا توسعه اقتصادی، یا دولت (البته از نوع شبه مدرنش) چه می باشد؟
سوال های مذکور در واقع بیانگر ابعادی از توسعه فرهنگی هستند. ابعادی که در طول تاریخ معاصر ایران مغفول ماندند. چراکه سوال نخستین و محوری «اولویت میان توسعه سیاسی یا توسعه فرهنگی» پاسخی واضح و کاملا روشن یافت: «توسعه سیاسی» به معنای بازی قدرت و سیاست.
آنچه که در طول دو قرن اخیر در ایران کاملا مشخص است و آن را می توان در نگرش ها و دیدگاه های اندیشمندان، محتوای مقاله ها و کتاب ها، بیانیه ها و اعلامیه ها و از همه مهمتر رفتارها و اقدامات گروه ها، احزاب و سازمان های فعال در جامعه و از همه مهمتر رفتار و اقدامات دولتمردان ایرانی دریافت، آشکارا بر « توسعه سیاسی» که نه، بلکه اولویت «هر گونه برنامه ریزی و اقدام برای دستیابی به میزانی از قدرت سیاسی» بر « اقدام برای توسعه فرهنگی» در کشور دلالت می کند. واقعیتی تلخ است ولی چه بخواهیم و چه نخواهیم همین هست که هست.
گذشته از اربابان قدرت سیاسی، در میان معترضین به آنها نیز، از یک گروه سیاسی در عصر مشروطیت گرفته تا سازمان های چریکی در دهه های 1340 و 1350، از احزاب سیاسی مشروطیت تا حزب توده، از جریان ها و نحله های ایدئولوژیکی دوره مظفری گرفته تا دهه 1350، اولویتی به نام «توسعه فرهنگی، ابعاد و دستاوردهای آن» وجود نداشته و یا آنقدر ناچیز بود که در حکم عدم محسوب می شود.
 در واقعه «توسعه فرهنگی» موضوعی نامفهوم در میانه آنان بود. البته این بماند که هر گونه «توسعه» موضوعی نامفهوم و گمشده در میان آنان محسوب می شد. زیرا آنچه مقبول به شمار می آمد، همانا «قدرت سیاسی، لوازم و شیوه های دستیابی به میزان هر چه بیشتر آن» بود.

به راستی چرا چنین وضعیتی در سطح کلان جامعه ایران روی داد؟

پاسخ بسیار روشن است. «شهوتِ قدرت سیاسی» و «نفهمی و جهالت نسبت به اهمیت و ارزش «توسعه فرهنگی» در نزد طیف وسیعی از سکانداران امور فرهنگی و آموزشی کشور از آن وزیر و وکیل و صاحب قدرت سیاسی که همگان احوال شان را بهتر می دانند، همه گیر شده بود. اما حتی در نزد کسانی که خودشان را معترض قدرت سیاسی و هیات حاکمه معرفی می کردند نیز اساسا هیچ گونه طرح، ایده، آگاهی از مبانی و دستاوردهای «توسعه فرهنگی دیده نمی شد.

اگر صادقانه بخواهیم قضاوت کنیم آنان در واقع روی دیگر «صاحبان قدرت» بودند. «صاحبان قدرت» در واقع کسانی بودند که به هر وسیله متوسل می شدند تا «قدرت» را حفظ کنند و متقابلا آن معترضین هم به هر وسیله ای متوسل می شدند تا «قدرت» را به چنگ آورند. دعوا، دعوای به دست گیری و کنترل «میزانی از قدرت سیاسی» بود. در این میان فرهنگ، آموزش و همه آنچه در آن محدوده قرار می گرفت، ابزاری برای تحقق اهداف آنان به شمار می آمد.

این واقعیت حال و روز فرهنگ و توسعه فرهنگی در ایرانِ معاصر است. چه بخواهیم و چه نخواهیم، چه بپسندیم و چه نپسندیم «توسعه فرهنگی» در ایرانِ معاصر قربانی عطش به دست گیری و حفظ میزانی از قدرت سیاسی شد. بدین ترتیب «هیولای سیری ناپذیر سیاه چاله فرهنگی» به قلع و قمع استعدادها، خلاقیت ها و توان بالقوه و بالفعل فرهنگی جامعه ایران مشغول بوده و روز به روز حجیم تر می شد.