مقاله جنگ سرد و تئاتر ایران در خرداد سال 1400 در مجله فرهنگی و هندی «طبل» منتشر شده است من مقدمه و سرفصل ها و بخش هایی از این مقاله را در اینجا منتشر می کنم. برای دسترسی به همه مقاله پیشنهاد می کنم به نسخه الکترونیکی آن در فیدیبو مراجعه کنید.

سرگذشت تاثیر جنگ سرد بر تئاتر ایران را می باید از سال 1325/1946 آغاز کرد. قبل از آن و در طول ایام جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین گروه های مختلف تئاتری از کشورهای اروپایی، آمریکا و شوروی در ایران حضور یافته و نمایشنامه های متعددی را به صحنه بردند. از آن میان می توان به گروه تئاتری جمهوری آذربایجان در سال 1323 و گروه هنرمندان تاجیکستان در سال 1321 اشاره کرد. هم زمان در فهرست برنامه صدای انگلستان که به طور منظم از طریق رادیو تهران پخش می شد، نیز برنامه ای تئاتری وجود داشت که از آن جمله می توان به برنامه نمایشنامه های سیار اشاره کرد. تا اینکه با پایان یافتن جنگ جهانی دوم و شروع دوره رقابت بین بلوک شرق و غرب که از آن با عنوان جنگ سرد در تاریخ یاد می شود، بخشی از فعالیت انجمن های فرهنگی و هنری وابسته به هریک ازز آن دو بلوک به تئاتر معطوف شد.

برای دسترسی به اسناد جنگ جهانی دوم به سایت سند ایران مراجعه کنید.

انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی

در آبان 1322 هنگامی که اساسنامه انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی در حال تدوین بود موسسین آن انجمن پیش بینی تشکیل کمیسیونی با عنوان موسیقی تئاتر و سینما را در چارچوب آن انجمن نمودند. سیزده سال بعد و در اسفند 1335 هنگامی که اساسنامه جدید انجمن تدوین شد. در بند (د) ماده سوم ان بر تشکیل «نمایش ها، کنسرت های ملی هنرپیشگان سیار» برای دستیابی به اهداف ان انجمن تاکید شد. علیرغم این موضوع به نظر می رسد در سال های پایانی 1330 و با آغاز دوره جدید اجرای تئاتر در انجمنروابط فرهنگی عمدتا حول اجراهای تئاترهای عروسکی و یا تئاترهایی برای بچه ها خلاصه می شد. در 21 آبان 1337 و در جریان برنامه کودکان که در آن انجمن برگزار شد با تلاش و کوشش بانوان اسکندری، دیهیم، اوادیسیان و میناسیان نمایش حقه بازی به روی صحنه رفت. در همین راستا دراواخر همان سال شعبه ادبیات و هنرهای کودکان، وابسته به انجمن روابط فرهنگی ایرن و شوروی، با مشارکت تنی چند از هنرمندان از جمله نویسندگان و استادان بازی گردان و رژیسورهای تئاترها تشکیل شد…

حزب توده

توجه نه چندان جدی انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی به تئاتر در نیمه دوم سال های 1320 و سال های آغازین جنگ سرد در ایران با درخشش اجرای تئاترهای گروه های وابسته و نزدیک به شوروی و به طور خاص حزب توده جبران می شود مهم ترین این گونه فعالیت ها از آن گروه فردوسی و شخص عبدالحسین نوشین و گروه هنری اش است . نوشین که می باید او را وارث خلف میر سیف الدین کرمانشاهی دانست تا قبل از شروع جنگ سرد فعالیت به سزایی در زمینه تئاتر داشت که از جمله آنها می توان به گروه کانون صنعتی اشاره کرد.

تا اینکه در نیمه دوم سال 1326/1947 عبدالحسین نوشین تئاتر فردوسی را بنیان گذارد. گزارشگری از امکانات آن روز تئاتر فردوسی چنین نوشت:«تئاتر فردوسی با شبستان زیبا، وسایل کافی و مهمتر از همه هنرپیشگان زبردستی که دارد می تواند ارزش تئاتر را آن طوری که رسم کشوهای متمدن است به تماشاگران بشناساند و در نتیجه خدمتی بزرگ از لحاظ فرهنگی و اجتماعی به مردم این کشور بکند.» نخستین نمایشنامه اجرا شده در تئاتر فردوسی مستنطق نام داشت. چند هفته بعد نوبت به اجرای نمایشنامه ولپن رسید(1326)…

برای دسترسی به اسناد حزب توده به این لینک در سایت سند ایران مراجعه کنید

انجمن فرهنگی ایران و بریتانیا

تئاتر یکی از شاخه های مهم هنری مورد توجه انجمن فرهنگی ایران و بریتانیا بود که از ارگان های مهم فرهنگی غربی در ایران دوره جنگ سرد محسوب می شد. از جمله تئاترهای به صحنه رفته در سالن انجمن فرهنگی ایران و بریتانیا پیگمالیون اثر برنارد شاو در زمستان سال 1326/1948 بود. تئاتر مذکور به زبان انگلیسی به اجرا در آمد و یکی از تماشاگران در مقام بررسی آن نوشت: «تئاترهای انجمن فرهنگی بریتانیا با آنکه به دستیاری کسانی بازی نمی شود که هنر پیشه باشند، اما چون کسانی که عهده دار نقشی می شوند به آن زبان و به آن عادات آشنا هستند رل خود را نوعی بازی می کنند که تماشاچی دل سپرده را به اعجاب می اندازند. این دفعه اگر در این انجمن نمایشی دادند شما هم بروید و اگر قدری انگلیسی بدانید کاملا می توانید گلیم خود را از آب در آوردی. آن وقت تثدیق خواهید کرد که اعضای انجمن فرهنگی بریتانیا گاه گاه که همتشان یاری کند، لندن و تئاترخانه های آن را تا خیابان تحت جمشید تهران جلوی شما می آورند و از پولی که در مقابل دو سه ساعت لذت می دهید هیچ گاه پشیمان نخواهید شد.»…

انجمن تئاتر و موسیقی کارگران شرکت نفت ایران وانگلیس(1327-1328)

همسو با انجمن فرهنگی ایران و بریتانیا و تحت حمایت شرکت نفت ایران و انگلیس، انجمن تئاتر و موسیقی کارگران شرکت نفت ایران و انگلیس در سال 1327 فعالیت هود را با به روی صحنه بردن دو کمدی عروسی حاجی غره و سیلان و ویلان در آبادان آغاز کرد. از جمله اعضای کمبته چهارنفری آن انجمن بشیر پلورزاده، علی جاشوئی، سیامک نوروزی و محمد بهمنی بودند. …

انجمن روابط فرهنگی ایران و آمریکا

انجمن روابط فرهنگی ایران و آمریکا نیز همچون دیگر انجمن های مشابه توجه جدی به مقوله تئاتر نشان می داد. در سال های 1320 و اندک زمانی پس از شروع دوره جنگ سرد، متن نمایشنامه رادیویی رقص کرم ابریشم در مجله ارگان آن انجمن در تهران چاپ شد ، متنی که عبارات ذیل آغاز کننده آن است: «گوینده رادیو: شنوندکان گرامی در نمایشی که اینک به سمع شما می رسد، هرگونه شباهتی که به کرم های زنده یا مرده ملاحظه شود کاملا اتفاقی و غیر عمدی است ونویسنده این نمایش هیچ گونه نظر و غرض شخصی با هیچ کرمی نداشته است.
صدای موسیقی: آهنگ «همیشه در قلب منی: به صورت مخصوصی نواخته می شود.
نماینده بنگاه: بعضی چیزهاست که آدمی دلش نمی خواهد راحع به آنها صحبت کند. برای اینکه.. خیای خوب من داستان یکی از مشتری های خودم را که کرم ابریشم بود برای شما نقل می کنم و می روم سرکار خودم. اما اگر در موقع گفتن بغض گلوی مراگرفت، مرا خواهید بخشید. زیرا این قضیه تازه است و من هنوز تاثرم برطرف نشده است.
خلاصه کلام اینکه یک روز صبح که از خانه بیرون آمده و توی خیابان قدم می زدم دو تا پس بچه که توی پیاده رو نشسته بودند توجه مرا حلب کردند یکی از آنها ساز دهنی می زد.
(صدای ساز قدری دور از میکروفون)
با گذشت زمان و به ویژه از اواسط دهه چهل به بعد اجرای تئاتر و نمایشنامه در برنامه های انجمن فرهنگی روابط ایران و آمریکا جایگاه ثابتی یافت. برای درک چنین رویکردی می توان بر برنامه تئاتری آن انجمن فقط در بهمن ماه 1346 مروری کرد. در طول بهمن ماه آن ساب چند نمایشنامه در سالن انجمن روابط فرهنگی ایرن و آمریکا به روی صحنه رفت. در اوایل آن ماه تئاتر درام در انتظار گودو اثر ساموئل بکت با ترجمه داود رشیدی و پرویز صیاد توسط گروه «پدید» به اجرا در آمد. کمی بعد و در اواسط بهمن ماه نمایشنامه عموم سام به زبان انگلیسی در آن انجمن به روی صحنه رفت…