مقاله «روزنامه یا الواح قانون» در شماره 82 فصلنامه یاد سال 1385 توسط مسعود کوهستانی نژاد نوشته شده است. این شماره از فصلنامه یاد با موضوع جریان شناسی تحلیلی جراید فارسی و به طور اختصاصی بر روی روزنامه قانون کار شده است.

در سایت سند ایران ما یک بخش و یک دسته بندی موضوعی داریم به بنام اسناد مطبوعات که به اسناد و مدارکی از مطبوعات از دوره ناصر الدین شاه تا سال 57 را در بر می گیرد با مراجعه به این بخش می توانید اطلاعات دست اولی از مطبوعات و تاریخ مبطوعات در ایران دست پیدا کنید.

در مقدمه این مقاله روزنامه قانون می خوانیم:

در مقاله ای که در پیش روی است ویژگی های روزنامه نگاری در قانون ملکم خان مورد بررسی قرار می گیرد. سئوال اصلی این مقاله پیرامون نام گذاری و طبقه بندی روزنامه قانون در میان اشکال مختلف نشریات و مطبوعه ها است . آیا همانند آنچه که تاکنون گفته شده قانون یک روزنامه بود؟ و یا خیر در پاسخ به این سوال ابعاد مختلف قانون مورد بررسی قرار گرفت که نتایج حاصله آن در پیش روی می باشد.

ملکم خان که بود

ملکم فرزند میرزا یعقوب در سال ۱۲۴۹ قمری (۱۳۱۱) /ش/ ۱۸۳۲) در ناحیه ارمنی نشین جلفای اصفهان به دنیا آمد. پدرش میرزا یعقوب به دلیل مسافرت ها و مشاغلش یکی از آشنایان به دنیای جدید محسوب می شد که دین مسیحیت را ترک گفته و به اسلام گرویده بود. ملکم از خردسالی به فرانسه فرستاده شد. او دوره های ابتدایی و متوسطه را در یکی از مدارس مربوط به ارامنه گذراند و سپس وارد مدرسه عالی پلی تکنیک شد. ملکم خان در ایام مقارن با برکناری امیر کبیر از صدارت به ایران بازگشته و بلافاصله در مدرسه نوبنیاد دارالفنون به عنوان مترجم و معلم مشغول به کار شد. در سال های بعد دامنه فعالیت های او گسترده تر شد.

از همان زمان نگارش رسالاتی با موضوع اصلاحات در ایران را آغاز کرد با ورود به فعالیتهای ماسونری و فراموشخانه که توسط پدرش میرزا یعقوب در ایران سازماندهی شده بود زمینه جدیدی برای فعالیت ملکم در میان شاهزادگان منتقدین و شاگردان دارالفنون به وجود آمد. نخستین دوره فعالیت فراماسونری در ایران با صدور اعلانی از سوی دولت در منع فعالیت فراموشخانه ربیع الثانی ۱۲۷۸ قمری به پایان رسید و مدنی پس از آن ملکم خان جامعه آدمیت” را که جانشین فراموشخانه بود بنیان گذارد و تا واپسین سالهای زندگانی در راه گسترش آن تلاش کرد فعالیت های ملکم خان در طی سالهای طولانی خدمت در دستگاه دولت ایران دیوار فراز و نشیب هایی شد.

در سال ۱۲۸۰ قمری از کلیه مشاغل خود خلع شده و به عثمانی تبعید شد. در ایام تبعید فرصت مناسب دیگری برای آشنایی با افکار جدید و اندیشمندانی هم چون آخوندزاده یافت در سالهای پایانی دهه ۱۲۸۰ قمری ملکم خان بار دیگرن خدمات دولتی فراخوانده شد و طی چند سال سریعا پیشرفت کرد به نحوی که پس از شرکت در کنگره وین لقب ناظم الدوله دریافت کرد و مقامش در سفارت ایران در لندن به سفارت کبری ارتقا یافت در این مقام بود که در سال 1306 قمری و در هنگام سفر سوم ناصرالدین شاه به فرنگ در انگلستان وساطت دریافت امتیاز لاتاری به یکی از اعضا محلی سفارت را عملا برای خود را کرد.

او این بار نیز نظیر آنچه که در مورد امتیاز رویتر اتفاق افتاده بود سرنوشتی بهتر نیافت مخالفت امین السلطان، صدر اعظم وقته با ملکم عواقب ناگواری پیدا کرد. پس از بازگشت شاه به ایران در دوم ربیع الثانی ۱۳۰۷ قمری ملکم خان از سفارت ایران در لندن عزل شد و تنها نه روز وقت لازم بود. تا با صدور فتاوی از سوی علماء در حرمت لاتاری در ۱۱ ربیع الثانی ۱۳۰۷ قمری دولت ایران با ارسال تلگرافی لغو امتیاز لاتاری را به سفارت ایران در لندن اعلام کند. اقدام سرآغاز اختلاف و نزاع بين ملكم خان ناظم الدوله که بعداً از کلیه القاب خود نیز خلع شد با امین السلطان (و سپس دیگر وزرا و حتی شاه) شد.

مقدمات انتشار قانون از این زمان فراهم شده و سرگذشت آن تا مرگ ناصر الدین شاه و خلع امین السلطان از صدارت و اوایل سلطنت مظفرالدین شاه ادامه یافت بعدها در نخستین سفر مظفرالدین شاه به فرنگ و در هنگام حضور وی در پاریس در سال ۱۳۱۸ (قمری) ملکم خان بخشیده شد و کلیه القاب خود را به دست آورده و به سفارت ایران در ایتالیا منصوب شد.

ملکم زنده ماند و پیروزی انقلاب مشروطیت را دید و طنز تاریخ این است که علیرغم شروع دوستی اش با امین السلطان مرگ او را هم دید و در نهایت در سال ۱۳۲۶ قمری در سن ۷۷ سالگی در سوئیس در گذشت از ملکم خان آثار متعددی در عرصه های مختلف فرهنگی به جای ماند ” آثاری که او را به یکی از شاخص ترین چهره های تاریخ معاصر ایران تبدیل کرد. از جمله آنها می توان به قانون ” اشاره کرد که در نوشتار حاضر به بررسی آن خواهیم پرداخت. سئوال اساسی این بررسی پیرامون شکل و ماهیت قانون است.

روزنامه قانون در نگاه ملکم خان

اوراق و به تعبیر دیگر سئوال این است که قانون را چه باید نامید؟ روزنامه نشریه الواح تقریباً تمامی پژوهشگران و محققین آثار ملکم خان و نیز پژوهشگران و مورخان تاریخ مطبوعات بالاتفاق “قانون” را روزنامه خوانده و در کتب و مقالات و رسالات متعددی که در بررسی قانون نگارش و تدوین یافته از آن با عنوان روزنامه قانون یاد می شود در این نوشتار و بررسی حاضر سئوال پیرامون همین نکته ای است که در نوشته ها و آثار فوق به عنوان یک موضوع بدیهی از آن یاد می شود.

“قانون” چیست؟ در جستجوی یافتن پاسخ به سئوال فوق مهمترین فردی که می تواند نقش اساسی در مشخص شدن وضعیت قانون نماید کسی جز ملکم خان ،مدیر نویسنده و همه کاره “قانون” نیست ملکم از قانون با چه عنوانی یاد می کرد؟ تلقی او از قانون چه بود؟ ملکم خان یک ماه قبل از انتشار “روزنامه قانون” طی نامه ای به وزارت خارجه ایران نوشت در این عصر ما از برای پیشرفت امور دولت شخصی اسلحه بزرگ دنیا روزنامه نویسی است و اگر در ایران سه نفر باشند که بتوانند نزدیک این اسلحه بروند یکی از آن سه نفر بنده هستم.

ملکم خان به اهمیت روزنامه و اقبال مردم نسبت به آن پی برده بود و بدین جهت روزنامه قانون را “روزنامه آزاد” خواند و شعار آن را “اتفاق، عدالت،ترقی” و “منادی احیای ایران” اعلام کرد و در نخستین شماره اش نوشت:

«جمع کثیر از خلق ایران به چندین سبب خود را از وطن مالوف بیرون کشیده در ممالک خارجه متفرق شده اند. در میان مهاجرین متفرقه آن اشخاص با شعور که ترقی خارجه را با اوضاع ایران تطبیق می کنند سالها در این فکر بودند که آیا به چه تدبیری می توان به آن بیچارگانی که در ایران گرفتار مانده اند جزئی امدادی برسانند. پس از تفحص و تفکر زیاد بر این عقیده متفق شدند که به جهت نجات و ترقی خلق ایران بهتر از یک روزنامه آزاد هیچ اسباب نمی توان تصور کرد. آن چند نفر اشخاص وطن پرست که معنی و قدرت روزنامه جات را درست فهمیده اند. در این چهار پنج سال به یک عزم مردانه افتادند به اطراف دنیا و به هر وسیله چه به اصرار چه به التماس و چه به گدائی از دولت خواهان ایران و ارباب کرم و طالبان ترقی اعانت های وافر جمع نمودند و به عون الهی این روزها یک کمپانی معتبری ترتیب دادند به این عزم مبارک که از اطراف ایران به قدری که بتواند روزنامه جات و کتابچه های مفید انتشار بدهند که از آن جمله یکی همین جریده قانون است.»

ادامه دارد…..

برای شنیدن آخرین تحلیل ها از برنگاه های تاریخ معاصر ایران می توانید به بخش پادکست ها مراجعه نمایید.