بار دیگر همچون دفعات گذشته، موضوع «حقآبه ایران از رودخانه هیرمند» به مشکلی بزرگ تبدیل شد. اما این بار به دلیل سازوکارهای غلط اتخاذ شده، دیگر از حالت مشکل خارج شده و عملا به یک «انبار باروت» تبدیل شده که هر لحظه امکان اشتعال آن و گسترش شعله هایش وجود دارد. در این یادداشت سعی دارم به ابعاد این موضوع بسیار مهم بپردازم.

چرا حقابه هیرمند مهم است؟

دلیل اختلاف موجود در آن منطقه این است که بخش انتهایی رود هیرمند در منطقه سیستان ایران قرار داشته و سیستان به شدت به آب هیرمند وابسته و ساکنین آن، حیات‎شان به آن رودخانه گره خورده است. اساس بحث این بوده و هست که هر گاه نزولات جوی در مناطق بالا دستی و حوزه های آبگیری رود هیرمند در افغانستان کاهش می یافت.

 به تبع آن آب رودخانه کم شده و موجودی آن، تکاپوی رفع نیاز تمامی ساکنین حاشیه رودخانه در افغانستان و ایران را نمی کند. در این میان ساکنین بالادستی رودخانه (در افغانستان) خود را بر استفاده از اندک آب موجود رودخانه محق می دانند. در نتیحه حجم بسیار اندکی آب به مناطق پایین دست (سیستان) رسیده و یا اینکه اساسا آبی به آنها نمی رسید.

در این میان افزایش جمعیتی وابسته به آب هیرمند نیز به نوبه خود، نقش مهمی در پر رنگ تر شدن معضل دارد. در نهایت خشکسالی های گسترده ای گریبان گیر مردم سیستان می شد.

اختلاف تاریخی بر سر حقابه هیرمند

در طول یکصد سال اخیر و از زمان استقرار دولت های جدید در ایران و افغانستان، دو طرف تلاش هایی را برای حل این مشکل انجام دادند. از توافقات و اعلامیه های دو جانبه (سال 1317 تا 1352)، تشکیل کمیته های تخصصی و دیدارهای مقامات دو دولت تا تنش های دیپلماتیک بین دو کشور، دستاوردهای یک قرن تلاش دولت های دو کشور برای حل آن معضل بوده است.

اما علیرغم تمامی تلاش های مذکور و عمدتا در خلال سکوت مقامات سیاسی، خشکسالی های عظیم در منطقه سیستان به وجود آمده و هزاران هزار سیستانی وادار به ترک خانه و کاشانه خود و مهاجرت به دیگر مناطق دور و نزدیک در ایران شده و می شوند.

مشکل حقابه هیرمند کجاست؟

در واقع مشکل اساسی این است که به طور مستمر مقامات و دولت های ایرانی برای حل معضل کم آبی منطقه سیستان، دست به دامن راه حلی می شدند که قرن ها از همان راه حل استفاده می شد و در بسیاری از موارد منجر به رویدادهای ناخوشایندی را به همراه داشت. در واقع مشکل حقابه سیستان از رود هیرمند، در ایامی رخ می داد که نزولات آسمانی کم شده و یا ساکنین بالا دستی رودخانه از رساندن آب به مناطق پایین دستی جلوگیری می کردند.

 این مشکل قرن ها است که در آن منطقه وجود دارد. نه تنها در مورد سیستان که در میان بسیاری از کشورهای همسایه دنیا نیز چنین مشکلی وجود داشته و دارد. اما در ایران. طی یک قرن اخیر که دولت ایران رسما با آن مشکل دیرین مواجه شد، بارها به دادن همان پاسخ قرون گذشته، بسنده کرد؛ «فشار آوردن به دولت افغانستان برای تقسیم آب رود هیرمند و رساندن حقابه آن رود به سیستان.» این یک پاسخ از جنس پاسخ کهن است و مآلا یا به نتیجه می رسد ومشکل حل می شود که آن هم کوتاه مدت است؛ یا مسکوت می ماند و بهایش را هزاران هزار ساکنین سیستان با جلای خانه و مهاجرت می دهند و یا …………..

راه‌حلی برای آینده

از همان یک قرن اخیر، هیچ گاه به این موضوع فکر نشد که یک راه حل جایگزین قرن بیستمی، برای مشکل آب مردم سیستان مطرح شود. راه حلی دائمی که نه ابری، نه نم نم بارانی، نه خست همسایه ای و نه کج بینی دولتی، نتواند به آن خللی وارد کرده و مردم سیستان که یکی از مهمترین مناطق کشاورزی و دامپروری ایران هستند و نیز به دلیل مجاورت با مرزها، حافظان سرزمین ایران نیز محسوب می شوند، در راحتی و آسایش و فراغت بال زندگی کرده و به انجام وظایف ملی شان مشغول باشند.

✍️ مسعود کوهستانی نژاد

@kouhestaninejad